'Jammer, heel jammer, zoals dit nu is gelopen'

Het kabinet der Koningin moet onder het gezag van de premier worden gebracht, vindt de Tweede Kamer. Oud-directeur jonkheer Quarles van Ufford vindt dat niet terecht: de koningin heeft recht op haar eigen adviseurs....

Pets! De jonkheer klapt met onvermoede kracht in zijn handen. 'U schrikt er toch niet van, hoop ik?' Hij heeft zojuist een duif verjaagd, een exemplaar dat zich al te ontspannen in een raamkozijn van Ridderhofstad Gunterstein dreigde te nestelen. 'Weet u, het eerste, uit de veertiende eeuw daterende Gunterstein is in 1511 gesloopt door vijandige Utrechters. Het tweede is in 1673 gebrandschat door de Fransen. En voor dit huidige, derde Gunterstein vormen de duiven, die met hun uitwerpselen de opstallen aantasten, een van de grootste bedreigingen. Vandaar mijn aandrang hen te verjagen. '

Jonkheer mr. Wilhem ('geen Willem') Herman Quarles van Ufford (74) is sinds twaalf jaar terug op het ouderlijk landgoed waar hij zijn jeugd doorbracht. Het instandhouden van het schitterende buiten aan de Vecht bij Breukelen is nagenoeg een dagtaak. Hij bewoont met zijn echtgenote de orangerie, een bijgebouw aan het voorplein. In het grote, uit 1680 daterende huis zijn op beperkte schaal rondleidingen mogelijk. Het eigendom is ondergebracht in een stichting. 'Gelukkig zijn er subsidieregelingen voor het onderhoud', zegt Quarles, 'want anders zou het ondoenlijk zijn'. Met een knipoog: 'Dus u betaalt er ook aan mee'.

Het pronkstuk van het door een parkbos omgeven huis is de gobelinzaal. De vier wanden van de ruimte zijn bekleed met bijna vier meter hoge tapijten, die idyllische woudtaferelen verbeelden. Ze zijn rond 1680 gemaakt; een minutieuze restauratie kwam midden jaren negentig gereed. Quarles: 'De schouw is van gemarmerd hout, een bijzondere techniek die hier en daar ook in het kabinet der Koningin is gebruikt.'

Als directeur van dat kabinet, gehuisvest in een monumentaal pand in Den Haag, ging Quarles in 1991 met pensioen. Zijn toenmalige plaatsvervanger, Felix Rhodius, is de huidige directeur. Het kabinet is onder vuur komen liggen na klachten van prinses Margarita, dochter van prinses Irene, over de bejegening van haar man Edwin de Roy van Zuydewijn door het hof. Na aanvankelijke ontkenningen gaf premier Balkenende in maart toe dat de Binnenlandse Veiligheidsdienst (BVD, thans AIVD) naspeuringen heeft gedaan naar het verleden van De Roy, op instigatie van de directeur van het kabinet en buiten medeweten van ministers. De informatie werd doorgeleid naar familieleden.

Quarles, die directeur was in een periode waarin de prinsen en prinsessen nog niet de huwbare leeftijd hadden: 'Contacten van het kabinet der Koningin met de BVD uit mijn tijd kan ik me niet herinneren, met uitzondering van een rondleiding die ik kreeg toen in 1988 directeur Docters van Leeuwen aantrad.' De aristocraat slaakt een zucht: 'Jammer, heel jammer, zoals dit nu is gelopen.'

Quarles sloot in Den Haag een lange bestuurlijke carrière af, waarin hij zich ook ontpopte als sportbestuurder. Bekendheid verwierf hij als voorzitter van de Koninklijke Nederlandse Schaatsenrijdersbond en chef de mission van twee olympische sportploegen (Grenoble 1968 en Sapporo 1972). Hij was vanaf 1963 burgemeester in Reeuwijk, Heemstede en Amstelveen. In 1984 werd hij door koningin Beatrix benoemd tot directeur van haar ambtelijke staf. 'Ik weet niet hoe het oog op mij is gevallen en ik behoor het ook niet te weten. Misschien heeft mijn bestuurlijke ervaring buiten Den Haag een rol gespeeld.'

Het kabinet staat op de rijksbegroting tussen zogenoemde hoge colleges van staat als de Nationale Ombudsman en de Algemene Rekenkamer. Het telt dertig personeelsleden en ondersteunt de koningin in haar rol als lid van de regering. Het regelt het verkeer tussen staatshoofd en ministers en bewaart originele wetten en besluiten. De directeur heeft een rechtstreekse lijn met de koningin, van wie hij zijn opdrachten (vroeger 'bevelen') ontvangt.

Het buiten bewindslieden om activeren van de BVD teneinde huwelijkskandidaat De Roy van Zuydewijn te screenen, en het vervolgens doorsluizen van de informatie, bleek naarmate de Margarita-affaire zich ontrolde politiek steeds gevoeliger. Het leidde op 12 maart in de Tweede Kamer tot een discussie over de positie van het kabinet der Koningin, waarvoor de ministeriële verantwoordelijkheid in een drieslag is geregeld. De premier, die waakt over het Koninklijk Huis, is verantwoordelijk voor het staatsrechtelijk functioneren van het kabinet der Koningin. Politieke complicaties komen dus voor zijn rekening. De minister van Binnenlandse Zaken gaat over personeel en financiën. En de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen is aanspreekbaar op de archieftaak van het kabinet.

De huidige directeur Rhodius noemde dit eerder een klip en klaar arrangement. In de Kamer werd daar anders over geoordeeld en werd vastgesteld 'dat de ministeriële verantwoordelijkheid voor al het handelen en nalaten van het kabinet der Koningin niet helder is geregeld'. Op grond daarvan werd een motie aangenomen die oproept 'ten spoedigste al het nodige te doen opdat de ministeriële verantwoordelijkheid voor het kabinet der Koningin ten volle tot gelding kan worden gebracht, bijvoorbeeld door het kabinet onder te brengen in hoofdstuk III van de rijksbegroting'. Dit zou betekenen dat het kabinet onder Algemene Zaken, het departement van de premier, komt te vallen. Minister-president Balkenende zei 'graag bereid' te zijn de motie over te nemen en er 'haast' mee te maken.

Door het niet tijdig afstaan van archiefstukken is over de staatsrechtelijke positie van het kabinet eerder discussie geweest. Bij zijn afscheid in 1991 antwoordde Quarles in een interview op de vraag of het kabinet zou kunnen worden ondergebracht bij Algemene Zaken: 'Nee. De koningin heeft als hoofd van de regering het recht op ambtelijke ondersteuning. De wekelijkse gesprekken met de minister-president en ontmoetingen met andere ministers moeten worden voorbereid. De directeur van het kabinet zegt eventueel waar de koningin op moet letten. Als het kabinet der Koningin onder Algemene Zaken valt, heeft de koningin geen ambtenaren meer. En dat kan niet, want ook het staatshoofd heeft recht op advies.' Met andere woorden, het aan het staatshoofd ontnemen van een ambtelijke staf betekent een aderlating voor de koningin in haar politieke functioneren.

In een reactie zei koningin Beatrix eind maart tijdens het staatsbezoek in Chili: 'Hierover moeten we rustig en uitgebreid praten als we terug zijn.'

Quarles zegt geen aanleiding te zien zijn opvattingen te wijzigen. 'De positie van het kabinet der Koningin is volstrekt helder. Als veranderingen nadelige gevolgen hebben voor het functioneren van het staatshoofd, lijken ze mij onwenselijk.'

Gedurende zijn jaren als kabinetsdirecteur bleef Quarles in zijn laatste burgemeestersstandplaats, Amstelveen, wonen. 'De dagelijkse uurtjes in de auto met chauffeur gaven mij veel zuivere leestijd, die je in die functie goed kunt gebruiken.' Na zijn afscheid in 1991 keerde hij terug naar Gunterstein.

'Een van mijn oudste herinneringen is dat ik als vijfjarige, alleen, in de roeiboot een rondje maakte door de parkgracht. Ik zal nooit vergeten hoe boos mijn oudtante was toen ze daarvan hoorde. Terwijl ik er zelf geen enkel gevaar in zag', zegt Quarles. Het huis en de omgeving zijn vol van dit soort herinneringen, die zonder twijfel in de familie zullen blijven. Zijn dochter Bertien zal mettertijd het beheer van Gunterstein overnemen, naar Quarles stellig hoopt exclusief de zorg om de duivenplaag.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden