James Bont

Hij maakte zojuist de clip voor Mumford & Sons, vorige maand werd hij genoemd als nieuwe James Bond en daarvoor schoot zijn carrière omhoog in The Wire en Luther. Onze favoriete opwindende acteur van dit moment: Idris Elba.

Idris Elba. Ooit was er iemand die zei dat zijn naam klonk als een nieuwe Nissan, maar dat was lang geleden. Nu gaat zijn naam rond als de nieuwe James Bond. Is hij Nelson Mandela in de film over diens leven, Long walk to freedom, volgend jaar in de bioscoop. De fans hadden Elba in de tussentijd al op televisie ontdekt natuurlijk. Als smart ass gangster Stringer Bell in The Wire, of later als de explosieve detective John Luther in BBC's Luther, waarmee Elba een Golden Globe won.


Idris (eigenlijk Idrissa) Elba, geboren in 1972, in Oost-Londen, zoon van een Ghanese moeder en Sierra Leoonse vader. Deejayde vanaf zijn 14de op Afrikaanse bruiloften en leerde dansen en zingen bij het National Youth Musical Theatre. Maar toen acteur Paul Barber (Horse in The Full Monty) in zijn klas een praatje hield over acteren, wist de jonge Elba wat hem te doen stond. Hij liet zich nog wel door zijn vader naar de Fordfabriek in Dagenham sturen, waar hij Ford Fiesta's laste in de nachtdienst. Acteren deed hij erbij, reconstructies in de Britse Opsporing Verzocht, een minirol in Absolutely Fabulous. Er was weinig werk. 'Engeland is zo multiraciaal als wat', zei Elba later in een interview, 'maar dat zag je toen nog nauwelijks terug op tv.'


Hij besloot zijn geluk te beproeven in de Verenigde Staten. 'Niet dat ik dacht dat daar opeens bergen werk zouden zijn, maar Amerika heeft gewoon een langere geschiedenis in het casten van zwarte acteurs. Ik woog de voors en tegens tegen elkaar af en ging.' In Amerika bleek zijn Engelse accent een belangrijker obstakel dan zijn kleur. Hij oefende net zolang met een stemcoach tot de buschauffeur geloofde dat de Stars & Stripes hem met de paplepel waren ingegoten.


Vier jaar werkloosheid later, en een enkel rolletje via de Law & Order-route (zwarte acteur speelt zwarte crimineel), lukte het hem een rol te bemachtigen in de veelgeprezen HBO-politieserie The Wire (2002). Hij werd Stringer Bell, de drugsbaron, die door Elba's toedoen van karakter aan de zijlijn uitgroeide tot de nieuwe Tony Soprano. Bell is net als Tony ook opgenomen in het online Urban Language woordenboek: 'A badass motherfucker from the HBO series The Wire.'


Stringer Bell is een slimme gangster (met gouden brilletje), die zichzelf ziet als een bedrijfsstrateeg, een professional in in- en uitvoer, ver verheven boven de miezerige straatdealertjes. Bell is cool, sarcastisch, onaantastbaar en Elba op het lijf geschreven. Het straattaaltje uit de stegen van Baltimore, vol motherfuckers en niggas, dat hij er speciaal voor heeft aangeleerd, was een persoonlijke triomf. Collega-acteurs hadden tot het laatst toe geen idee dat Elba van oorsprong een Engelsman was. Stringer Bell ging er in seizoen 3 van The Wire koelbloedig uit, neergeknald.


Na The Wire diende zich genoeg werk aan. American Gangster van Ridley Scott, RocknRolla van Guy Ritchie, hier en daar een horrorfilm. Voor zijn tweede grote televisierol moest hij terug naar Groot-Brittannië: Detective John Luther in Luther, de Tarantino onder de detectives. Ver, heel ver van Miss Marple, maar wel volgens het klassieke Columbo-principe: de kijker weet wie de moord gepleegd heeft, maar blijft kijken voor het kat-en-muisspel tussen detective en moordenaar. Luther is ook schatplichtig aan de oude Sherlock Holmes, de detective als genius, met een onwaarschijnlijk acrobatische geest. John Luther is net zo briljant, maar ook razend, behoorlijk getroubleerd, en altijd op het randje opererend, (hij heeft een griezelig innige relatie met een moordenares met hoekige wenkbrauwen). Hou er een vlammetje bij en hij explodeert.


Was de rol van Stringer Bell Elba op het lijf geschreven, in Luther treedt hij bijna buiten zichzelf met die rooddoorlopen ogen en lucide blik. Soms haalden hij en een collega er speciaal een nacht voor door, voor die blik. 'Ik hou zo van Luther', zei Elba, die een Golden Globe voor de rol binnenhaalde. 'Luther is heel Brits en tegelijk larger than life, meer dan gebruikelijk op de Britse tv. De stripversie van Columbo, maar cooler en vreemd en verontrustend. Voor mij is het ook een acteeroefening, het moeilijkste wat ik ooit heb gedaan.'


Deze winter (hoe somberder het weer hoe beter) zijn de opnamen begonnen voor de derde Luther-serie.


Na die Golden Globe belde de ene regisseur na de andere. Letterlijk. Voor Pacific Rim hing Guillermo del Toro aan de telefoon, 'Tom Cruise kan niet, wil jij?' Ridley Scott belde voor Prometheus: 'Hey mate, ik stuur je een script.'


Meer hoefde Scott niet te zeggen. In Prometheus is Elba de kapitein van een ruimteschip. Als een wereldheerser staat hij op de brug. Hij heeft de macht. Dat is zijn kracht, die dwingende aanwezigheid. Een acteur als een donderwolk, als een wegversperring. Hij wordt ook zelden gecast voor een romkom, of ander zoet werk, of het moet dat wat houterige bootylicious gerollebol met Beyoncé in Obsessed zijn. In een 50 Shades of Grey-achtige rol zagen we hem ook nog niet. Dat is aan de ene kant vreemd, want aan Elba's borstspieren wordt duidelijk elke dag gewerkt en hij wordt in de diverse schoonheidslijstjes genoemd als de mooiste en lekkerste man ter wereld. Maar 'het merk Elba', zoals hij zelf zegt, wil zich liever onderscheiden door verrassende passion projects naast zijn acteerwerk: dj Driis zijn, zingen, een rap opnemen, een eigen platenlabel opzetten, een clipje van Mumford and Sons regisseren (Lover of the light, hij speelt er zelf in), zijn eigen cartoonkarakter creëren en films bedenken die bij zijn eigen productiemaatschappij Green Door uitkomen (Elba kwam er pas later achter dat Behind the green een interraciale pornofilm uit de jaren zeventig was, met een 7 minuten durende, psychedelisch gefilmde ejaculatie). Met Green Door zou hij graag een film over zijn held Michael Jordan maken.


Over zwarte helden gesproken: Nelson Mandela in Long walk to freedom. De belangrijkste rol van Idris Elba tot nu toe. De film komt volgend jaar uit. Elba is nu eens geen intimiderende gangster of razende detective, maar 'een heilige'. 'De druk is enorm, groter dan bij welke rol ooit', zei hij. 'Omdat Mandela zo oud is, omdat zijn familie me gekozen heeft (de dochter van Mandela hadden zich met nadruk uitgesproken voor Elba). Mandela is een bemind, geadoreerd mens. Ik zal er niet om liegen. Ik kan bijna niet beschrijven hoe gelukkig ik me voel als acteur met deze rol.'


Een rol waarvoor Elba zich moet verdiepen in zijn Afrikaanse wortels, iets wat hij nog niet eerder had gedaan. Elba: 'Ik ben opgegroeid in een gezin waar me alles is geleerd over Congolese muziek, Ghanees eten, Sierra Leoonse stammen, over Ethiopië. Mijn vader weet alles van Afrika, is zo trots op Afrika. Mandela is deel van die trots.'


Als je Idris Elba bent, speelt dat altijd, Afrikaans zijn, zwart zijn. Al was het maar omdat je als zwarte acteur blijkbaar altijd begint als draaideurcrimineel in Opsporing Verzocht.


Soms verzet Elba zich ertegen dat zijn huidskleur altijd meespeelt. 'Hoe is het momenteel gesteld met de positie van zwarte acteurs in Hollywood?', vroeg laatst een Canadese interviewer aan hem. 'Wat is een zwarte acteur?', kaatste hij terug, zichtbaar geërgerd. 'Wat is een blanke acteur?'


Maar bij een andere gelegenheid maakt hij zich weer sterk voor de positie van van zwarte acteurs, die in Hollywood nog steeds veel minder verdienen dan hun blanke collega's. Zwart zijn speelt altijd. Zelfs nu er steeds meer 'kleurenblind' wordt gecast, krijgt Elba toch weer de zwartepiet toegespeeld: toen hij enkele weken geleden werd genoemd als eerste zwarte James Bond, regende het boze reacties: dat had Ian Fleming nooit gewild. Bond moet blank zijn.


Ook toen regisseur Kenneth Branagh Elba vroeg als Heimdall, de schildwacht van het Noorse mythologische godenrijk, in zijn Thor, klonk het: een Noor kan toch niet zwart zijn. Branagh vond de kritiek stupide: 'Hij is de beste bewaker van Asgard die we konden bedenken. 'Gij zult niet naar binnen treden.' Als Idris Elba dat tegen je zegt, weet je dat je een probleem hebt.'


Elba reageerde zelf ook: 'Het is belachelijk. Kijk naar Thor met z'n vliegende hamer en de hoorns op zijn hoofd. Dan is het ongeloofwaardig dat ik een Noorse god speel? Cleopatra werd gespeeld door Elizabeth Taylor en Ghandi door Ben Kingsly. Ik bedoel maar.'


Op de vraag of hij inderdaad in zou zijn voor de rol van James Bond, waarover wordt beweerd dat er serieuze gesprekken gaande zijn, antwoordde Idris Elba in een interview: 'Ik zou niet alleen de taxi nemen naar de afspraak met de producenten, ik zou de taxichauffeur uit de auto sleuren, hem gijzelen, er al rijdend uitspringen, op de fiets springen die net voorbij de open autodeur reed en dan op een vliegtuig springen - de vleugel welteverstaan - en boven op de Sony-wolkenkrabber landen om door het airconditioningsysteem het kantoor binnen te glijden.' Aangenomen.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden