Jacob Zuma treedt af als president Zuid-Afrika en laat een verzwakt ANC en een haperende economie achter

De Zuid-Afrikaanse president Jacob Zuma is woensdag onder zware druk van zijn ANC-partij afgetreden. In een late televisietoespraak gaf hij zijn ambt na negen jaar op, in de wetenschap dat hij anders donderdag was weggestemd met een motie van wantrouwen in het Zuid-Afrikaanse parlement. Tot de verkiezingen van 2019 wordt zijn plaats waarschijnlijk ingenomen door ANC-leider Cyril Ramaphosa.

Foto reuters

Na zijn verkiezing als ANC-leider, op 20 december 2007, sprak Jacob Zuma verbindende woorden. Samen gaan we het ANC versterken, hield hij de duizenden partijgedelegeerden voor in de plaats Polokwane. Samen bouwen we een zorgzaam Zuid-Afrika. Samen stellen we de nalatenschap veilig van Nelson Mandela.

Ruim tien jaar na dato vertrekt Jacob Gedleyihlekisa Zuma (75) als president van Zuid-Afrika met in zijn kielzog een verzwakt ANC, een haperende economie, een belaagde rechtsstaat en een schier oneindige reeks corruptieaantijgingen tegen hemzelf. 'Van verbinder tot verdeler', is hoe de Zuid-Afrikaanse weekkrant Mail & Guardian hem onlangs typeerde.

Verfrissend

Zuma was bij zijn aantreden reeds verwikkeld in enkele schandalen maar hij gold voor veel Zuid-Afrikanen toch als verfrissend. Na de steile Thabo Mbeki, de intellectueel met een voorkeur voor Shakespeare, was het tijd voor de benaderbare Zuma, de volksjongen zonder formele scholing maar met de juiste ANC-geloofsbrieven in de vorm van een verleden als anti-apartheidsstrijder inclusief jaar gevangenschap op Robbeneiland. De '100% Zulu boy' danste in 2010 in luipaardvellen tijdens zijn vijfde van zes huwelijken en bewees zo zijn affiniteit met rurale tradities.

Zuma's grootste verdienste is misschien zijn aidsbeleid, ook al gaf hij in 2006 een kwalijk signaal af door in een rechtszaak over vermeende verkrachting van een sero-positieve vrouw te impliceren dat de onbeschermde en 'vrijwillige' seks hem geen hiv kon bezorgen omdat hij na afloop onder de douche was gaan staan. Zuma ging vrijuit, en als president zag hij later toe op de distributie van miljoenen gratis aidsremmers onder Zuid-Afrikanen. Dat was een welkome breuk met het beleid van Thabo Mbeki, die het verband tussen hiv en aids betwistte.

Jacob Zuma vertelde woensdag 'met onmiddellijke ingang' te stoppen. Foto afp

Dorpshoofd

Maar het grote probleem met Zuma, aldus de bekende commentator Justice Malala, is dat hij de Zuid-Afrikaanse democratie en economie - koplopers in Afrika - wilde runnen op de manier van een reactionair dorpshoofd. 'Hij gelooft niet in onze rechtbanken, onze grondwet', aldus Malala. Hij noemt Zuma een typische 'big man'.

Naarmate Zuma's presidentschap vorderde, stapelden zich de aanwijzingen op van vriendjespolitiek, cliëntelisme en inzet van het justitieel apparaat voor persoonlijke doeleinden. Onvermijdelijk is in dit verband de naam de Gupta's, een van origine Indiase zakenfamilie die banden onderhoudt met de familie-Zuma.

De Gupta's zouden in ruil voor gunsten aan Zuma rechtstreeks invloed hebben gehad op ministersbenoemingen. Zuid-Afrika's economie raakte mede door een bizarre stoelendans op Financiën in het ongerede. Een recessie en een recordwerkloosheid behoren tot Zuma's erfenis. Kredietbeoordelaars waardeerden Zuid-Afrika af tot junk-status.

De systematische manipulatie van staatsinstellingen voor eigengewin onder Zuma heeft zelfs geleid tot een uitbreiding van het Zuid-Afrikaanse vocabulaire. 'State capture' is tegenwoordig een ingeburgerd begrip. Maar misschien wel écht synoniem met het presidentschap van Jacob Zuma is Nkandla, de naam van zijn geboorteplaats in de provincie Kwazulu-Natal, waar hij voor zo'n 15 miljoen euro aan belastinggeld zijn villa liet verfraaien. Een nieuw zwembad was hoegenaamd bedoeld als reservoir voor bluswater in het geval van brand.

Een vernielde ANC-poster met het portret van Zuma. Foto epa

Zelfzucht

'Nkandla' groeide uit tot symbool van Zuma's zelfzucht en minachting voor onafhankelijke instituties - ja voor het volk. Hij weigerde aanvankelijk om het belastinggeld voor de villa terug te betalen, zoals Zuid-Afrika's ombudsvrouw had geëist. Pas nadat een rechtbank had geoordeeld dat hij hiermee de grondwet had geschonden, bond Zuma in.

De gelouterde Zuid-Afrikaanse onderzoeksjournalist Jacques Pauw publiceerde vorig jaar een geruchtmakend boek waarin hij diep ingaat op Zuma's belangenverstrengelingen. Pauw laat niets van Zuma heel in The president's keepers: those keeping Zuma in power and out of prison. Pauw noemt Zuma 'omkoopbaar', 'vraatzuchtig' en 'een financiële bloedzuiger'.

Dat een gepland verschijningsverbod voor het boek mislukte, laat zien dat Zuid-Afrika nog steeds een betrekkelijk robuuste staat is - ook na zo veel jaren Zuma. Opeenvolgende rechters hebben zich bovendien onafhankelijk opgesteld tegenover hem. En dat vormt misschien wel de grootste kopzorg voor Jacob Zuma als hij president-af is: dat hij in het vizier komt van instituties die hij jarenlang probeerde naar zijn hand te zetten. Instituties, die weerbaar zijn gebleken.

Er hangen Zuma nog altijd vele beschuldigingen boven het hoofd, ook in verband zelfs met een grote wapendeal van ver voordat hij president werd. Jacob Zuma gaat met pensioen, mogelijk in Nkandla, maar het is het soort schaamteloze mentaliteit waarmee hij zijn villa daar liet opluisteren die hem wellicht ook doet belanden in de rechtbank. Zuid-Afrika kijkt er naar met grote belangstelling.


Positie van Zuma

Positie van Zuma onhoudbaar na uitstel van jaarlijkse 'troonrede'
De positie van president Jacob Zuma van Zuid-Afrika lijkt onhoudbaar door het besluit van het parlement, gisteren, om zijn jaarlijkse 'troonrede' tot nader order uit te stellen. Die toespraak had woensdag moeten plaatsvinden en het uitstel maakt deel uit van een gestage val van Zuma. Lees hier het hele artikel. (+)

Staatsomroep Zuid-Afrika: president Zuma moet van ANC binnen 48 uur aftreden
Zuid-Afrika's regerende partij, het ANC, heeft president Jacob Zuma gezegd dat hij moet aftreden op korte termijn, mogelijk binnen 48 uur. Dat meldden lokale media gisteravond laat. Geeft Zuma geen gehoor aan de eis van zijn eigen partij, dan roept het partijbestuur hem formeel terug als president of gaat de partij zelfs over tot een parlementaire motie van wantrouwen.