JAAH, GEZELLIG!

Met z'n allen kijken ze en vinden ze het leuk. Dus heeft elke omroep, van NCRV tot VPRO, zijn eigen Hollandse comedy....

MARIJN VAN DER JAGT

ONDERUITGEZAKT hangen ze op de bank naar de tv te kijken, het echtpaar uit de RTL 4-comedy Kees & Co. Ze kijken naar een komisch programma, er klinkt tenminste een bulderend gelach uit hun televisie. Simone Kleinsma lacht in haar rol van Kees goedmoedig mee. Haar echtgenoot Ben lacht nadrukkelijk niet. 'Ik vind het wel aardig', zegt Kees verontschuldigend. Maar Ben wint. De televisie gaat uit, want voor een komisch bedoeld programma is zijn oordeel dodelijk. Hij vindt het namelijk niet léuk.

Wat vinden de kijkers thuis, die in het spiegelbeeld naar Kees & Co zitten te kijken? Ze zetten de tv niet uit. Ze kijken zelfs massaal, zoals ze massaal naar álle Nederlandse comedy's kijken. En er zijn er een heleboel: iedere omroep heeft er wel één. Zo biedt de VARA emancipatie met Oppassen!!!, over een gezin met hardwerkende ouders en twee moederende grootvaders. De NCRV heeft de beschaafde comedy Zonder Ernst over drie generaties vrouwen in één huis. Seks en anarchisme zijn er bij Veronica in de brutale Flodder-serie, en in een onschuldiger vorm bij het studentikoze SamSam over drie samenwonende jongeren. En de VPRO, die zich het afgelopen jaar ook aan de comedy heeft gewaagd, koos voor het het alternatieve Bed & Breakfast met in de hoofdrol een transseksueel.

Het wordt allemaal uitgezonden en er wordt naar gekeken. Maar of er ook om wordt gelachen, valt te betwijfelen. Vergeleken bij de Engelse en Amerikaanse series - waarvan wij alleen de beste te zien krijgen - is het merendeel van onze eigen comedy's nogal flauw. Het echtpaar Kees en Ben gaf een adequate samenvatting: sommige zijn 'wel aardig', zoals Kees & Co en Zonder Ernst. Maar een groot deel van de Nederlandse comedy's is simpelweg 'niet leuk'.

Maarten Wansink die zich in Mijn dochter en ik ernstig zorgen maakt over zijn zoon die op naailes zit, en roept: 'Hij mag van mij wel naaien, maar dan zonder naald en draad.' Kleinzoon Rik uit Oppassen!! die zegt dat hij een baantje gevonden heeft zodat hij het geld kan terugbetalen dat hij z'n opa schuldig is. 'Een baantje als handdoekenjongen in een bordeel, opa.' Waarop grootvader Coen Flink met een geschrokken gezicht zegt: 'Ach, laat ook maar zitten.' Bert Kuizenga die in Ik ben je moeder niet! z'n spijbelende kinderen voorhoudt eerlijk te zijn, maar zelf ergens onderuit probeert te komen door te doen alsof hij z'n enkel gekneusd heeft.

Het is allemaal niet leuk. Je ziet acteurs die veel te luid tegen elkaar praten, en die zonder enig gevoel voor timing voortmodderen in bedoelerige scènes. Ze plagen elkaar zonder dat het gevaarlijk wordt. Ze doen veel te gezellig. Een comedy mag dan een familieprogramma zijn, maar bij de publieke omroep stellen ze familie het liefste gelijk aan harmonie.

Het familie-element van de comedy houdt in dat een klein groepje personages op elkaars lip zit. Niet zo'n hele straat vol, zoals de losse verzameling figuren in soapseries. De soapserie reist langs diverse locaties, maar bij de comedy kom je vaak amper de deur uit van dat ene studiodecor. Vaak gaat het om een gezin of om de bewoners van een huis, soms om de werknemers van een klein bedrijf. Die kleine groep personages vormt een front tegen de buitenwereld. Gasten verstoren de orde, die moeten voor het eind van de aflevering de deur uit worden gewerkt. Die ongastvrijheid maakt de Flodder-serie van Veronica zo sterk: wie aanbelt krijgt de deur weer in z'n gezicht, zelfs als een van de jongere kinderen opendoet. Het ontbreken van die saamhorigheid was de grootste vergissing van de onkomische VPRO-serie Bed & Breakfast. De personages renden als een los zooitje ongeregeld in en uit, zonder dat er sprake was van een echt huiselijk leven.

Maar saamhorigheid is wat anders dan gezelligheid. In een goede comedy wordt die saamhorigheid voortdurend op de proef gesteld. En de beste comedy-acteurs accentueren de slechtste eigenschappen van hun personages. Nelly Frijda in Flodder, Johnny Kraaijkamp in 't Zonnetje in huis en Gerard Cox in Toen was geluk nog gewoon - het zijn stuk voor stuk chagrijnige, dominante pestkoppen. Kraaijkamp speelt in 't Zonnetje in huis een oude vader die door zijn zoon en schoondochter in huis is genomen. Van deze liefdadigheidsactie heeft het echtpaar nog dagelijks spijt, want pa tiranniseert het huis. Tot hij de indruk krijgt dat hij te veel is, dan trekt Kraaijkamp senior een dramatisch gezicht en zegt met een grafstem dat hij z'n koffers gaat pakken.

Wat deze comedy leuk maakt is dat er niet eindeloos in wordt gezeverd. De situaties zijn vaak soms kinderlijk eenvoudig. Als Kraaijkamp senior binnenkomt begint schoondochter Martine Bijl, die zoet op de bank zit te lezen, nadrukkelijk te kuchen. Zodra hij verdwijnt is het gekuch over. Als Kraaijkamp junior dat in de gaten krijgt moet het mechanisme worden onderzocht. Achter de rug van Bijl dirigeert hij stilletjes z'n vader de kamer in en uit, en de oude Kraaij laat zich dat met een beledigd gezicht welgevallen. En telkens als hij in de kamer terugkeert, krijgt Martine Bijl, de gespeelde onschuld, weer last van dat vervelende kuchje. Het wordt niet nader uitgelegd, het is geen thema-aflevering over roken, en Bijl wordt ook niet verkouden. Het is alleen maar een perfecte en geestige verbeelding van de Pavlov-reactie die tussen mensen kan ontstaan die te dicht op elkaar leven.

Deze scène laat zien dat de comedy in essentie een kijkspel is. Het genre is niet zoals de soap afkomstig van de radio, maar is ontstaan uit de vaudeville-acts waarmee het publiek in de begintijd van de televisie werd vermaakt. Misschien is het niet toevallig dat deze comedy gemaakt wordt door het productiebedrijf van Joop van den Ende, de grootste leverancier van comedy's (voor RTL 4, Veronica en de NCRV). Acht jaar geleden, toen Van den Ende begon met het maken van comedy's, werden er voornamelijk buitenlandse programma's vertaald en bewerkt. Voor de series die Van den Ende tegenwoordig produceert, worden de afleveringen ook binnenshuis bedacht. Langer lopende series, zoals Zonder Ernst of 't Zonnetje in huis, hebben een Engelse of Amerikaanse oorsprong. Maar de afleveringen die nu op tv verschijnen, zijn gemaakt door Nederlandse schrijvers die zich lieten inspireren door de Nederlandse acteurs, de Nederlandse actualiteit. 'De Nederlandse series worden steeds beter', beweert Piet Pols, programma-manager drama bij Van den Ende. Er is dus nog hoop.

Marijn van der Jagt

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden