'Ja, we kunnen wel 11 miljard mensen aan'

Het Westen maakt zich graag zorgen over de bevolkingsgroei in ontwikkelingslanden. Nergens voor nodig, vindt Fred Pearce. Het probleem zit vooral hier.

Als Fred Pearce had geweten hoeveel aandacht er zou zijn voor de 7 miljardste mens op aarde, was hij wel iets later gekomen met People- quake. Pearce publiceerde zijn boek in 2010, maar nu pas heeft hij de volle interesse van de media. De 59-jarige Britse wetenschapsjournalist - warrig grijs haar, baard, bril - is dankzij het boek een van de weinige onafhankelijke waarnemers die het mozaïek van demografische trends in de wereld aanschouwden.


En daar wil diezelfde wereld nu alles van horen. In een oud Victoriaans station, hartje Londen, somt hij zijn agenda op. Gisteravond zat hij bij de televisie, vanmorgen alweer twee radio-interviews. Over een uur moet hij de de trein hebben richting Cambridge om aan de universiteit een debat over bevolkingsgroei in te leiden.


De universiteit van Cambridge is een passende plek om over dat onderwerp te praten. In zijn boek schrijft Pearce, zelf een kind van de babyboomgeneratie, over de Britse dominee en econoom Thomas Malthus die er doceerde. In 1798 schreef Malthus al over zijn nachtmerrie: 'Het vermogen van de mens tot bevolkingsgroei is onbegrensd veel groter dan het vermogen van de aarde om voor de mens een bestaan te produceren.' Malthus was daarbij vooral beducht voor de Engelse onderklasse die zich zo snel voortplantte dat die in zijn ogen wel getroffen moest worden door een ernstige ziekte, gelijk een konijnenplaag.


Precies diezelfde angst was voor Pearce de reden om zijn boek te schrijven. Niet dat hij er zelf aan lijdt. Als geëngageerd schrijver over het broeikaseffect en het uitputten van natuurlijke hulpbronnen, is hij al jarenlang beducht voor de groeiende consumptie. 'Maar bij iedere lezing die ik over dat onderwerp gaf, kwam uit de zaal de vraag: is het niet vechten tegen de bierkaai als wij hier ons gedrag verbeteren, terwijl er aan de andere kant van de wereld alleen maar meer mensen bijkomen?'


De zoektocht naar het antwoord op die vraag voert in Peoplequake (in het Nederlands verschenen als Bevolkingsbeving) inderdaad langs driftig voortplantende volkeren, maar vaker nog stuit Pearce op geëmancipeerde Sex-and-the-City-vrouwen die een barensstaking houden. Wereldwijd is die trend dominant: vrouwen krijgen minder kinderen dan hun moeders en oma's. De angst voor bevolkingsgroei is, zo concludeert Pearce, 'een breed levende westerse obsessie om het eigen aandeel in de milieuproblemen van de wereld te bagatelliseren'.


De vrees voor een bevolkingsexplosie is dus ongegrond?

'In elk geval overdreven. Zelfs in meeste ontwikkelingslanden daalt het geboortecijfer snel. Een goed voorbeeld is Bangladesh, een van de armste landen ter wereld. De bevolkingsgroei stabiliseert daar snel, vrouwen krijgen inmiddels gemiddeld nog maar 2,3 kinderen.


'De oorzaken zijn simpel. Door verbeterde medische zorg blijven veel meer kinderen in leven dan vroeger. Het duurt even, maar dan passen ouders hun kinderwens daarop aan. Verder is de industrialisering van de landbouw ook niet aan Bangladesh en andere ontwikkelingslanden voorbij gegaan. Daardoor zijn er minder handjes nodig om een boerenbedrijf te runnen, en krijgen boeren minder kinderen. Inmiddels woont meer dan de helft van de wereldbevolking in steden en daalt het bevolkingscijfers drastisch. Een kind opvoeden en opleiden in de stad kost te veel geld.


In uw boek beschrijft u ook dat religies maar weinig invloed hebben op die trend.

'Hoe hard de paus zich ook tegen anticonceptie uitspreekt, zijn volgelingen hebben er in overgrote meerderheid lak aan. Italië, toch het thuisland van de kerk, was lang het land met het laagste geboortecijfer. Nog steeds wordt er daar per vrouw net iets meer dan één kind geboren, net als in het vrome Polen.


'In Brazilië, waar de kerk ook nog altijd zeer veel volgelingen heeft, steriliseren vrouwen zich massaal na hun tweede kind. De meeste aanhangers van de islam laten zich eveneens weinig gelegen liggen aan de kinderwensen van de mullahs en de imams. In Iran krijgt de gemiddelde vrouw al minder dan twee kinderen.'


Ondanks uw kanttekeningen blijft de wereldbevolking doorgroeien. Deze eeuw komen er nog minimaal 3 miljard mensen op aarde bij, voorspellen de Verenigde Naties.

'De geboortegolf uit het verleden ijlt nog lang na. Tegelijkertijd is de levensverwachting in de meeste landen toegenomen. Voordat minder geboortes zich vertalen in minder mensen op de wereld zijn we dus nog wel een paar jaar verder.


'In Afrika zijn er bovendien nog landen als Mali en Niger waar vrouwen rond de vijf kinderen krijgen. De Verenigde Naties hebben dus gelijk als ze zeggen dat we nog wel 10, 11 of 12 miljard mensen gaan meemaken.'


En dan blijft ook de vraag terecht of de wereld zoveel mensen wel aankan...

'Natuurlijk is het een terechte vraag, en het korte antwoord erop is 'ja'. Neem de voedselproductie op aarde: Van de gewassen die boeren verbouwen, kunnen minimaal 11 miljard mensen gevoed worden. En dan kan de oogst in veel ontwikkelingslanden nog met relatief eenvoudige ingrepen verder verhoogd worden.


Toch is er een hongersnood in de Hoorn van Afrika en hebben we een paar jaar terug een broodoproer gehad in Egypte, tacorellen in Mexico en rijsttekorten in Bangladesh. Eten is te duur.

'Het probleem is dat zoveel van wat boeren produceren aan dieren wordt gevoerd. Of er wordt biobrandstof van gemaakt. Bovendien wordt zo'n 30 procent van al het voedsel in het westen verspild. Het rot weg in pakhuizen en vrachtwagens voordat het de winkel bereikt, en voorts zijn er volop mensen die hun bord niet leeg eten.


'Een ander groot probleem: het watertekort. Om al dat voedsel, maar bijvoorbeeld ook bloemen, te produceren is erg veel water nodig en dat wordt gehaald uit rivieren of ondergrondse waterbassins. Ook die putten we uit. Stroomafwaarts, in de deltagebieden, blijft er vaak amper nog een rivier over. De Gele Rivier, de Nijl of de Colorado rivier in de Verenigde staten zien er op de Atlas uit als dikke blauwe lijnen, maar bij de monding met de zee is die stroom vaak gedecimeerd.'


Het plaatje wordt nog somberder: we gebruiken ook nog te veel energie.

'Dat is uiteindelijk verreweg het belangrijkste vraagstuk. We verstoken te veel fossiele brandstoffen. De gemiddelde wereldbewoner gebruikt in 365 dagen nu een hoeveelheid energie die de aarde in anderhalf jaar kan regenereren. In de VS en Europa ligt het verbruik zelfs nog veel hoger. Intussen komt bij het produceren van die energie ook nog eens zoveel broeikasgas vrij dat we de klimaten op aarde ernstig zouden kunnen verstoren. Droogtes en overstromingen kunnen de voedselproductie nog verder in gevaar brengen.'


Dus ook u bent uiteindelijk pessimistisch over de toekomst, net als Malthus?

'Ik word heen en weer geslingerd van het ene naar het andere kamp. De zwaarste sceptici vind je onder aanhangers van de Gaya-theorie. Die denken dat de wal het schip zal keren. James Lovelock de grote man achter die theorie, voorspelt dat er aan het eind van deze eeuw nog maar een kleine miljard mensen over zijn op aarde. De rest sterft aan ziektes, hongersnood en andere rampspoed die de klimaatverandering tot gevolg kan hebben. Hij zou gelijk kunnen krijgen.'


En de vrolijke noot?

'We beschikken over zoveel kennis. We kunnen een ramp af wenden. De landbouw kan nog veel meer produceren. Het lukt al steeds beter om zeldzame grondstoffen te recyclen. Energiebronnen die weinig of geen broeikasgast uitstoten zijn ook bekend: hernieuwbare bronnen, zoals zon en wind, maar ook kernenergie zou een oplossing kunnen zijn.


'Het goede aan de constatering dat de bevolking niet blijft groeien, is bovendien dat het zin lijkt te hebben om te investeren in de toekomst. Je moet niet fatalistisch zeggen dat er toch te veel mensen op aarde komen en dat we allemaal als lemmingen aan ons eind zullen komen. Europa krijgt als eerste continent met bevolkingskrimp te maken. Dat staat nu voor de taak om aan te tonen dat welvaart behouden kan worden bij een vergrijzende bevolking. De rest van de wereld zal volgen, eerst de VS, dan China, dan India en de rest van Azië, en ten slotte ook Afrika.


'Maar het grootste probleem op aarde is een gebrek aan leiderschap . Dat zien we nu bijvoorbeeld in de financiële crisis. Als we een zelfde hoeveelheid geld als daarvoor al is vrijgemaakt durven te investeren in duurzame technieken, kunnen we nog lang met 7 miljoen mensen vooruit.'


Drie grafieken die Fred Pearce meer zorgen baren dan de groeicurve van de wereldbevolking


TE VEEL GROEI

'Voor de vraag of de planeet de hoeveelheid mensen wel aankan, is het relevant hoeveel mensen er nu zijn, maar nog belangrijker is hoeveel die mensen consumeren. Een van de beste maten om dat in uit te drukken is het bruto nationaal product (bnp) van de wereld. De som van alle economieën. Over de laatste dertig jaar is dat een veel steilere curve dan die van de wereldbevolking. Waar de bevolking in die periode nog niet eens verdubbelde, werd het bnp ruim zes keer zo groot. Mensen zijn dus gemiddeld veel meer gaan consumeren. En de verwachting is dat die trend ook de komende jaren doorzet, nu vooral gedreven door de inwoners van China en andere opkomende economieën. Het komend jaar voorziet de wereldbank alweer een groei van meer dan 3 procent.'

ALLEEN NOG OUDE MENSEN

'Eigenlijk wil ik niet te negatief zijn over deze grafiek. De ontgroening van grote delen van Europa, hier in Polen, biedt namelijk ook een geweldige kans voor migranten. Als jongeren uit de rest van de wereld naar de krimpende Europese economieën trekken om daar te werken, hoeft die krimp geen ramp te zijn. Ik woon in Londen, mede als gevolg van migratie een van de eerste miljoenensteden ter wereld, en ik hou van al die verschillende culturen om mij heen. Het is interessant en goed voor de economie. New York is daar ook een goed voorbeeld van. Toch heeft deze grafiek een zeer schrijnende kant die al zichtbaar is in sommige landen. In Rusland, Japan en Italië bijvoorbeeld. Daar heb ik dorpen gezien waar alleen nog maar oude mensen wonen. Alle economische dynamiek is er verdwenen. De jeugd is er weggetrokken, kinderen worden er niet meer geboren en de bewoners kwijnen er langzaam weg.'

HET GEBEURT INEENS

'Het ineenstorten van de wereldhandel nadat Lehman Brothers was omgevallen, toont voor mij aan dat stabiel ogende ontwikkelingen een 'tipping point' kunnen hebben. Jarenlang waarschuwden economen voor de gevaren van het op de pof leven. Maar politici en bankiers riepen 'dit gaat nog heel lang goed zo'. Deze grafiek, een index van de hoeveelheid spullen die met schepen over de wereld worden vervoerd, toont aan dat abstracte waarschuwingen vanaf de ene op de andere dag realiteit kunnen zijn. Ook voor het uitputten van de aarde kan dat gelden. Al jarenlang voorspellen klimaatexperts dat de weerpatronen op aarde kunnen omslaan als de mens zoveel broeikasgassen blijft uitstoten. Als dat ineens gebeurt en bijvoorbeeld de regentijd in Azië uitblijft, zitten miljoenen, zo niet miljarden mensen zonder eten.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden