Ja, het kan nog gezonder: met een ontspannen samenleving

Vervolg van pagina 1.

Dat het tijd wordt de nadelen van de gezondheidshype onder ogen te zien is de prikkelende boodschap van De gezondheidsepidemie. Met hun boek, dat komende week verschijnt, willen gezondheidseconoom Johan Polder (RIVM) en de sociologen Sjoerd Kooiker (Sociaal en Cultureel Planbureau) en Fons van der Lucht (RIVM) de discussie aanzwengelen over de gevolgen van het uitdijende gezondheidsoffensief.


Gezondheid, schrijven ze, is iets heel anders dan het niet hebben van een ziekte. Gezondheid betekent voor veel mensen vooral dat ze goed in hun vel zitten en de dingen kunnen doen die ze graag willen doen. De officiële 'gezondheidsbevordering' mist de aansluiting bij dat gevoel van de gewone mens door te focussen op het voorkomen van ziekten en het bestrijden van het gebruik van genotsmiddelen. Zulke boodschappen zijn al wel in ambtelijke rapporten genoteerd, zegt Kooiker, maar het is de moeite waard ze ook naar buiten te brengen.


Hun verhaal begint bij de epidemiologen, wetenschappers die speuren naar verbanden tussen ziekten en leefstijl. Sinds de jaren tachtig hebben zij een groeiend aantal onderzoeken over risicofactoren over ons uitgestort. Simpel gesteld: je neemt een paar duizend mensen, vraagt hun bij te houden wat ze consumeren en bekijkt welke ziekten ze oplopen. Met handige computerprogramma's kun je een heleboel onderzoeksgegevens koppelen en daardoor talrijke statistisch significante verbanden vaststellen. Zo van: wie dagelijks chocola eet, krijgt minder vaak een hartaanval. Of: wie veel cola drinkt heeft een lagere botdichtheid. Het zegt niet dat chocola en cola daarvan de oorzaak zijn - maar dergelijk nieuws vindt gretig aftrek bij de media. 'Gezondheid is voor iedereen belangrijk', zegt Polder. 'Dus de epidemiologen doen onderzoek, de media berichten en wij willen het allemaal weten.'


Winkelen

Epidemiologen scheppen naast duidelijkheid ook veel verwarring, want de verbanden die zij vinden zijn nogal eens tegenstrijdig. Voor de leek valt al dat nieuws niet meer te duiden, zegt Kooiker. Gevolg: mensen gaan uit van hun gezonde verstand en vallen terug op wat ze thuis ooit hebben meegekregen, óf ze gaan selectief winkelen en pikken alleen die boodschappen eruit die hun goed uitkomen. 'Dat je van rode wijn langer leeft, onthouden veel mensen erg goed.' Natuurlijk is roken slecht voor je; maar het is maar net waar je de nadruk op legt: negen van de tien gevallen van longkanker ontstaan door roken maar anderzijds krijgt 86 procent van de rokers géén longkanker.


Al die alarmerende berichten over de gezondheidsrisico's van ons gedrag hebben tot een nieuwe moraal geleid, constateren de auteurs: een gezonde leefstijl is de nieuwe meetlat om elkaar te beoordelen. Wie sport, doet dat natuurlijk om gezond te blijven (en niet omdat het leuk is). Een dikkerd met een zak patat krijgt op straat woeste blikken toegeworpen.


De gezondheidsepidemie heeft ook beleidsmakers in beweging gebracht. Van der Lucht, die net als Polder werkt bij het centrum Volksgezondheid Toekomst Verkenningen van het RIVM, vertelt over het rapport dat hij tien jaar geleden hielp opstellen. 'De epidemiologie over chronische ziekten was op zijn hoogtepunt. De risicofactoren waren in kaart gebracht, we wisten aan welke knoppen we moesten draaien. De overheid stelde doelstellingen vast: zoveel procent minder rokers, overgewicht terug met weer een ander percentage. Daar werd het gemeentelijk beleid op gestoeld.' Polder: 'De wethouder werd als het ware verantwoordelijk voor de buikomvang van de inwoners.'


Al die gezondheidsnormen die ons worden ingewreven, halen we nauwelijks. Zo eet slechts een paar procent van de Nederlanders voldoende groente en fruit. Slechts de helft beweegt voldoende. De meeste mensen hebben wel de behoefte om gezond te leven, zegt Kooiker, maar dat kost tijd, geld en moeite en die hebben ze er niet altijd voor over. Pas als we bijvoorbeeld ziek dreigen te worden, zijn we bereid onze leefstijl aan te passen. Daar komt bij dat van bovenaf opgelegde normen ergernis wekken. Het rookverbod in de horeca is ongetwijfeld goed voor de gezondheid maar wat is de volgende stap? Straks gaat de overheid ons hele leven controleren!


Volhouden

Vooral laagopgeleiden, de groep voor wie de gezondheidsboodschap het hardste nodig is, verafschuwt de aandacht voor hun leefstijl, zegt Van der Lucht. 'Hoogopgeleiden hebben voldoende rust en bagage om de juiste keuzen te maken en ruimte en geld om dat in hun leven in te bouwen.' Laagopgeleiden daarentegen hebben vaak te veel sores aan hun hoofd. Polder: 'Als je werkloos bent en privéproblemen hebt, kun je niet ook nog op je voeding letten.' Kooiker: 'Die boodschappen zijn vaak bedoeld voor de lange termijn en dat maakt het voor de groep laagopgeleiden lastig. Zij leven veel meer op de korte termijn. Ze lijnen wel bijvoorbeeld, maar vinden het moeilijk om een gezonde levenswijze vol te houden. En dan zet het geen zoden aan de dijk.'


In de Verenigde Staten heeft het verzet tegen de overheidsbetutteling concreet gestalte gekregen in de vorm van de Heart Attack Grill. Dat fastfood-restaurant in Chandler (Arizona) provoceert bewust met een zeer vet en calorierijk menu. De friet wordt in reuzel gebakken, de grootste hamburger bestaat uit bijna een kilo vlees, er worden sigaretten zonder filter verkocht en de serveersters zijn verkleed als verpleegkundigen.


Als de gezondheidsboodschap niet overkomt, wordt het dan geen tijd voor een andere aanpak? 'We ontkennen niet dat gezond leven belangrijk is maar het werkt averechts als we gaan voorschrijven hoe mensen moeten leven', zegt Polder. 'Als we met het vingertje blijven wijzen, bereiken we minder', aldus Kooiker. Hun boek is een pleidooi om anders naar gezondheid te kijken, zegt Van der Lucht. 'In balans zijn en kunnen doen wat je wilt doen, daar gaat het veel mensen om. Die definitie van gezondheid moeten we serieus nemen.'


Sportkantine

Maar alle instituten die zich bezighouden met het bevorderen van een gezonde leefstijl concurreren om aandacht, zegt hij, en dus komen die met steeds weer nieuwe leefstijladviezen. 'Op het ministerie van Volksgezondheid wordt nu wel duidelijk dat daar verandering in moet komen. Het heeft geen zin om in het wilde weg gezondheidsboodschappen over mensen uit te storten.' Beleid op maat is van belang, legt hij uit: als dikke kinderen in een gemeente niet zo'n probleem vormen, verleg dan de aandacht naar de gezondheid van groepen die dat wél nodig hebben.


Meer eigen verantwoordelijkheid? Ja, zegt Polder, maar verlies niet uit het oog dat lageropgeleiden wel enige hulp kunnen gebruiken. 'Die groep moet je het makkelijker maken om in de supermarkt of in de sportkantine gezonde keuzen te maken.' Toch zou het ook helpen, zegt hij droogjes, als sommige epidemiologen wat terughoudender zouden zijn met publiceren.


Moeten ook de gezondheidsnormen naar beneden worden bijgesteld? Van der Lucht: 'Er zijn normen waarover je kunt discussiëren. Wat heeft het voor zin om die normen te blijven uitdragen als de meesten ze toch niet halen? Dat veroorzaakt frustratie. We moeten bewegen, en zie eens wie er allemaal aan het hardlopen zijn geslagen. Vroeger ging het om een select clubje liefhebbers, nu is een hele meute op gang gekomen die wat kilo's wil verliezen of gezonder wil worden. Dat mensen gaan sporten is goed, maar er is een grote groep die het eigenlijk helemaal niet leuk vindt en er weer mee zal stoppen.'


Op naar een ontspannen samenleving, zeggen de auteurs. Ze hebben de cijfers aan hun kant. De levensverwachting stijgt zo hard dat de prognoses steevast achterlopen. Van alle meisjes die nu worden geboren, zal de helft zeker 100 jaar oud worden. Iedere week komt er een weekend aan levensverwachting bij. We zijn nog nooit zo gezond geweest!


Johan Polder, Sjoerd Kooiker en Fons van der Lucht: De gezondheidsepidemie.

Reed Business; € 14,95; ISBN 97890 352 33355


BEKENDE LEEFSTIJLCAMPAGNES UIT DE AFGELOPEN DECENNIA

Melk moet. Melk is goed voor elk.


Joris Driepinter. Melk de witte motor.


Snoep verstandig, eet een appel.


Ei love you.


30 minuten bewegen.


Geen 16? Geen druppel!


Neem een balansdag.


Drank maakt meer kapot dan je lief is.


Alcohol, maak er geen sport van.


In iedere roker zit een stopper.


Tijd voor ontbijt.


Ga voor gezond.


De schijf van vijf.


Ik kies bewust.


Let op Vet.


Borstvoeding verdient tijd.


Maak je niet dik.


Minister Schippers van Volksgezondheid heeft aangekondigd geen geld meer te steken in radio- en tv campagnes die mensen aansporen tot een gezondere leefstijl. Ze zoekt haar heil nu in het geven van informatie via school en sociale media.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.