'Ja, het is jammer Ruud'

Het was voor PvdA-senator Ruud Koole alsof zwaar vuurwerk voor zijn voeten ontplofte. De PvdA-top wilde hem niet meer in de Eerste Kamer, en kreeg dat zondag op het partijcongres voor elkaar. De man die in 2001 vanuit het niets partijvoorzitter werd, vertrekt nu door een achterdeur.

Ruud Koole is in 2001 gekozen tot partijvoorzitter van de PvdA. Beeld anp

Op zichzelf werd de eliminatie van prof. dr. Ruud Koole uit de voorste linies van de Partij van de Arbeid voorbeeldig uitgevoerd. Het was zondagnamiddag, het congres zat diep in zijn tweede dag, het was het uur waarop menigeen naar het einde gaat verlangen, aan de orde was de vaststelling van de kandidatenlijst voor de nieuwe Eerste Kamer. De opdracht was om Koole van de lijst te houden. Het was in iets meer dan een half uur geregeld, goed werk was het, hooguit was het een tikje genant om in het openbaar te zien hoe een partij zich kan ontdoen van iemand die niet lang voordien nog tot de lievelingen behoorde. Het was daarom ook fascinerend.

Ruud Koole, hoogleraar politieke wetenschappen in Leiden, was voorzitter van de PvdA tussen 2001 en 2007. Roerig waren zijn tijden. Hij volgde Marijke van Hees op die vroegtijdig was vertrokken in een schimmige sfeer van geklets en gekuip. Hij was een jaar in functie toen Pim Fortuyn werd vermoord. Hij zat bij fractievoorzitter Melkert op de kamer toen het Binnenhof leek te worden bestormd. Premier Kok vertrok uit de politiek vanwege Srebrenica, bij de verkiezingen van 2002 duikelde de PvdA in één keer van 45 naar 23 zetels.

Koole was min of meer vanuit het niets op het politieke schouwtoneel verschenen. Hij was geen partijtijger en het was helemaal niet de bedoeling dat hij voorzitter zou worden. De partijtop rondom Kok en Melkert had Sharon Dijksma, nu staatssecretaris, toen kamerlid, gereserveerd voor de post. Ze was jong, ze was vrouw en ze was volgzaam, al werd dat laatste er niet bij gezegd. Het voorjaarscongres moest haar uitverkiezen. Er waren genoeg partijgenoten die zich groen en geel ergerden aan dit geritsel; enkelen van hen, onder wie Koole wierpen zich op als tegenkandidaat.

Koole for president

Hij wilde óók voorzitter worden omdat de partij in zijn visie te ver dreigde mee te gaan met 'de neoliberale privatiseringsgolf'. Hij vond het moeilijk om aan zijn vrienden uit te leggen wat voor verschil het maakte, de PvdA in of de PvdA buiten de regering. Het was hem allemaal te flets. Dus Koole for president!

Hij was tot dan toe een politicoloog geweest die geleerde stukken schreef voor de Wiardi Beckman Stichting, het wetenschappelijk bureau van de PvdA. Ofschoon, geleerd? Vaak genoeg was de boodschap glashelder: het is de top die de feitelijke gang van zaken bepaalt, de leden mogen toekijken. Het is door de jaren heen zijn thema geweest, en zijn aanklacht. 'Het onderhouden van een gezonde partijorganisatie is uiteindelijk in het belang van de politieke leiders zelf.' Op het congres brachten de leden het partijestablishment een verpletterende nederlaag toe: Koole won met 710 tegen 491 stemmen voor Dijksma.

Een maandagavond, afgelopen december. Koole was in de lobby van de Eerste Kamer toen Elske ter Veld zich telefonisch meldde. Ze was voorzitter van de kandidatencommissie. Of Koole, senator sinds 2011, even tijd had. Hij moest weten dat de commissie besloten had hem op plek 12 te zetten.

Partijvoorzitter Hans Spekman schiet afgelopen zaterdag Ruud Koole aan na het partijcongres van de PvdA in De Fabrique in Utrecht. Beeld Freek van den Bergh

Onverkiesbare plaats

Het was voor Koole alsof zwaar vuurwerk voor zijn voeten ontplofte. In de fractie was erop gespeculeerd dat hij wel nummer 2 zou kunnen worden, hij had erop vertrouwd dat hij hoog op de lijst zou komen. Plek 12, dat weet een kind, is onder het huidige gesternte een absoluut onverkiesbare plaats.

Een dag later kreeg Koole, opnieuw in de lobby van de Senaat partijvoorzitter Spekman aan de lijn. Zelfde boodschap. Ja, het is jammer Ruud, was het verhaal. Je hebt het goed gedaan, daar niet van. En nee, je kritische stellingname over regeerakkoord en partij heeft er niets mee te maken. (Koole hekelde bijvoorbeeld in Nieuwsuur 'de lethargie' in de partij. Vonden Diederik, Hans en Lodewijk helemaal niet leuk. Hingen ze direct aan de telefoon). Daaraan dankte hij zijn lage notering, toch? Welnee, maar een van de uitgangspunten was nu eenmaal regionale spreiding van de kandidaten en dan kan het gebeuren dat waardevolle mensen een stapje terug moeten doen, zo gaan die dingen.

Zijn ziel was gegriefd, in de fractie zag men hem lijden. Ruud Koole liet zich van de lijst halen. Hij zou het laten aankomen op het congres. De leden die uiteindelijk beslissen over de lijst zouden het partijbestuur moeten trotseren.

Ad Melkert

Hoe Koole in mei 2002, na de moord op Fortuyn, de beoogde nieuwe partijleider Ad Melkert tot terugtreden dwong:

'Ik vroeg Ad wat hij zou doen als de slechte peilingen in de uitslag bewaarheid zouden worden. Ad trok een vragend gezicht. Ik verduidelijkte: "Beraad je je dan op je positie?" Grote verbazing bij Ad (...) . In de 25 minuten die volgden, probeerde ik Ad ervan te doordringen dat een dergelijke slechte uitslag zijn positie onhoudbaar zou maken. Al die tijd deed Wim Kok er het zwijgen toe.'

Uit: Mensenwerk, herinneringen van een partijvoorzitter.

Onaangenaam

De Partij van de Arbeid had voor zijn congres deze keer het oog laten vallen op De Fabrique, nabij het Utrechtse Maarssen. Ooit werd hier veevoer gemengd, nu noemt het zich 'industriële evenementenlocatie'. Binnen gaat men rond in de ingewanden van een grottenstelsel, buiten ligt het kaarsrechte Amsterdam-Rijnkanaal te wachten. Ook als het niet regent, moet het hier onaangenaam zijn.

Er was binnen de partij actiegevoerd voor Koole, er waren 1.001 handtekeningen verzameld, menig prominent had zich uitgesproken. Klaas de Vries bijvoorbeeld, oud-minister en nu collega van Koole in de Eerste Kamer: 'Zodra je doorslaggevende betekenis gaat hechten aan dat argument van spreiding van kandidaten over de regio's, doe je afbreuk aan kwaliteit.' Is dat dan wel het echte motief? De Vries: 'Ik weet het niet. Er wordt gesuggereerd dat hij lastig is. Dat lijkt me alleen maar een pré.'

De Vries heeft zo zijn eigen ervaringen. In 2007 had de kandidatencommissie hem op nummer 20 willen plaatsen. 'Hallo, niet sjiek toch?' Hij liet zich van de lijst verwijderen en vroeg het congres tussenbeide te komen. Hij kreeg een derde plek.

'Kabinetscrisis'

'Het neoliberalisme verdient krachtig tegenspel. Dat betekent ook dat zo nu en dan de randen van het regeerakkoord zullen worden opgezocht; dat men niet onder alle omstandigheden een kabinetscrisis moet willen vermijden; dat men durft na te denken over andere samenwerkingsverbanden voor de volgende parlementaire periode dan alleen een coalitie met de VVD. (...) Het opkomen voor werk en solidariteit in een gemoderniseerde verzorgingsstaat is wat kiezers van de PvdA verwachten. Daarom zal de PvdA alles op alles moeten zetten om haar geloofwaardigheid op dit punt te vergroten.'

Uit een artikel van Koole in het tijdschrift Socialisme & Democratie, juni 2014

Gunnen

Koole was zondag niet gerust op een vergelijkbare afloop. 'Ze moeten het je gunnen', zei hij. Hij hield rekening met een monsterverbond tussen alle windrichtingen uit de partij: men sprak af niks te veranderen aan namen en rugnummers, om te voorkomen dat de eigen regionale favoriet zou dalen op de lijst en wie weet, in het ravijn zou donderen.

In de fractie is Koole niet iemand die met de vuist op tafel slaat, hij is niet een harde kop. Ideologisch gezien staat hij niet ver af van mensen als Adri Duivesteijn, van klassieke sociaal-democraten, bij wie vanzelfsprekend een bel gaat rinkelen als achterstelling verstopt zit in een voetnoot. Maar Duivesteijn is op zeker moment van het type-fuck you. Als het hem te bont wordt, sluit hij zich op in zichzelf en in zijn huis en valt hij terug op een stevig en-krijg-allemaal-het-lazerus. Van dat type is Koole niet.

Hij neemt het leven heel serieus. Het is zijn herkomst. Hij is van Serooskerke, klein dorp op Walcheren. In de gereformeerde gezinnen waren de vaders lid van de ARP, een van de voorlopers van het CDA. ARP'ers werden ook wel mannenbroeders genoemd. Het stond voor stoere onverzettelijkheid. 'Rudi', zegt Anneke de Visser, 'is nooit een harde jongen geweest.' De Visser is ook in Serooskerke opgegroeid. Ze is met haar partner Feike Bosma al decennia dik bevriend met Ruud Koole.

Beeld ANP

Is hij wel geschikt voor de politiek?

'De ARP, dat was principieel en fel, met een doorleefd rechtvaardigheidsgevoel. Dat laatste is bij Rudi sterk ontwikkeld, maar hij wilde altijd al bindend zijn in plaats van splijtend.' Feike Bosma: 'Ruud is een denker, een intellectueel, een lezer.' Is hij wel geschikt voor de politiek? 'Ja, dat heb ik me ook wel eens afgevraagd.'

De vraag komt vaker op. Zijn vriend Jan Scheffers, oud-uitgever, heeft hem dikwijls aangemoedigd meer 'pootaan' te spelen, in reactie op kritiek die hij ongefundeerd vond.

Koole heeft er altijd op geantwoord met een verwijzing naar Avishai Margalit, de Israelische filosoof en diens boek The Decent Society. Margalit keert zich tegen vernederen als middel om macht tot gelding te brengen. Koole: 'Iedereen moet met rechte rug door het leven kunnen gaan.' Daarom liever afzwakken dan scherpslijpen. 'De sfeer goed houden', zegt Scheffers, 'dat vindt Ruud erg belangrijk.' En: 'Ruud beseft dat er altijd nog een dag van morgen is.'

De stemming

De stemming over de kandidatenlijst. Het congres veert op. Iedereen weet dat alleen Ruud Koole, de oud-voorzitter van de partij, tegenkandidaat zal zijn. Elske ter Veld, de voorzitter van de kandidatencommissie, weet dat natuurlijk ook. Ze gebruikt veel woorden voor haar dubbele boodschap: er moet regionale spreiding zijn en zittende kamerleden hebben geen 'absolute voorrang'.

Dan voltrekt zich wat Koole voorzag. Tien, vijftien sprekers uit evenzoveel gewesten verdringen elkaar achter de microfoon voor slechts één verhaal: ga niet sleutelen aan de lijst. De man van Groningen roept: 'Zijn wij zo moedig de lijst onverkort vast te stellen?' De man uit West-Friesland: 'Geen rondje eregalerij.'

Koole wordt door zijn supporters ingezet voor plek 4. Dat is gewaagd; te vroeg, te hoog. Partijvoorzitter Spekman: 'We hebben heel veel goede partijgenoten. Daar mogen we trots op zijn.' Hij noemt de naam van Koole geen moment. Het congres, zegt hij, moet vasthouden aan de afgewogen lijst van het bestuur. Marijke Linthorst, collega van Koole in de Eerste Kamer: 'Toen ik zag dat hij al op 4 werd ingezet, dacht ik: dit wordt niks.'

Drie keer is Koole tegenkandidaat, voor plek 4, plek 5, plek 6. Drie keer verliest hij. Dan strijkt zijn kamp de vlag. Het congres heeft gesproken. De ironie wil dat juist Koole niets liever ziet dan een congres dat spreekt. Voor een democratische partij, is zijn opvatting, rust bij de leden de wijsheid, ook als hun woord niet wijs is. Het was 18 januari, het was amper zes weken nadat de prominente politicus Koole van zijn partijleiding te horen had gekregen dat het uur geslagen had.

Ruud Koole

1953 Geboren in Rilland-Bath

1971-78 Studie eigentijdse geschiedenis Universiteit van Amsterdam

1979-81 Studie politicologie Institut d'Etudes Politique Parijs

1989 hoofddocent Politieke Wetenschap Leiden

1992 Promotie op proefschrift over partij-ontwikkelingen

2001-07 Voorzitter Partij van de Arbeid

2006-heden Hoogleraar Politieke Wetenschap Universiteit Leiden

2011-heden Eerste Kamerlid voor de Partij van de Arbeid

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden