Ja, het is echt zo erg

Sommigen reageerden ongelovig op de serie van Jan Tromp over ondermijning van het lokaal bestuur in Noord-Brabant. Maar betrokkenen zeggen unaniem: het is erger dan we willen denken.

Agenten verlaten de locatie met garageboxen in Geleen, waar eerder op de dag een drugslab werd ontdekt. Beeld anp

In boze dromen ziet hij hoe drugshandelaren zich opwerpen voor het burgemeesterschap. Ze barsten van het geld, ze kunnen iedereen hun wil opleggen. Spaans benauwd krijgt Klaas de Vries het ervan. Hij staat in een zaal, hij roept dat de vent moet worden tegengehouden, maar de andere aanwezigen reageren niet-begrijpend: goeie kerel toch, die nieuwe burgemeester, doet tenminste iets voor de mensen.

De Vries zit in de politiek sinds 1973, was Tweede Kamerlid voor de PvdA, minister van Sociale Zaken en Binnenlandse Zaken, hoofddirecteur van de Vereniging Nederlandse Gemeenten. Nu heeft hij afscheid genomen als Eerste Kamerlid. Hij volgt al ettelijke jaren de ontwikkeling van het openbaar bestuur en is diep verontrust over de ondermijning daarvan door de georganiseerde criminaliteit. Wat hij zo mogelijk nog erger vindt: 'Je merkt in Den Haag niets van: we hebben hier een kolossaal probleem.'

Hij gaf het kabinet ervan langs toen half april in de Eerste Kamer gesproken werd over het Nederlands voorzitterschap van de EU in 2016 en wat het kabinet daarvoor als prioriteit stelt. Over bestrijding van georganiseerde criminaliteit stond het volgende in de stukken: 'Nederland zal voortvarend inzetten op consolidatie en implementatie.'

Weken later kan De Vries zich nog steeds boos maken over zulke achteloze onzin: 'Wie zit er nu te wachten op 'consolidatie en implementatie'? Wat zou men bedoelen? Maffia's onder vele namen rukken op in Europa en ondermijnen de rechtsstaat. De regering vertrouwt op 'consolidatie en implementatie'. Het is toch verschrikkelijk.' Hij diende een motie in, die vroeg om 'drastische intensivering van bestrijding van de georganiseerde criminaliteit'. De motie werd unaniem aangenomen.

Op de foto in de krant zien we een kleine man in zwarte onderbroek, melkwitte benen, blote voeten. Hij wordt afgevoerd, met een blinddoek voor de ogen. We zien de aftocht van de president van motorclub Bandidos. Er is zelfs geen wit laken dat zijn afgang nog enigszins maskeert.

Bedreigd bestuur

In Waalre fikte het gemeentehuis af, in Tilburg floreert de drugseconomie, in Helmond dook de burgemeester onder. Criminelen infiltreren in gemeenteraden, bestuurders kijken weg of zetten zich schrap. Jan Tromp heeft in Noord-Brabant gespeurd naar 'de ondermijning'. Dit is de laatste aflevering.

Lees hier alle afleveringen

Bandidosvoorman Harrie Ramakers wordt opgepakt in Limburg. Beeld anp

Patsers

De autoriteit in het land doet z'n best. Er worden megalaboratoria opgerold en ettelijke duizenden hennepplantjes in de knop gebroken. Er worden patsers aangepakt (grote auto, kleine tuin). Er worden drugspanden gesloten. 'Op last van de burgemeester' staat op het plakkaat aan de gevel. Het heeft iets tragisch, iets van water uit de zee scheppen. Men doet wat moet. Het helpt. Misschien. Een beetje.

Maar het lost niks op.

Voor de georganiseerde drugsnijverheid behoren gesloten panden tot de normale bedrijfsrisico's. Het is ingecalculeerd verlies, dat in geen verhouding staat tot de belastingvrije opbrengst. Op de thuismarkt schommelt de prijs voor een xtc-pil rond de 5 euro. Zo'n partypil doet in het Verre Oosten 100dollar. De productiekosten van een pil zijn ongeveer 17 cent. Nederland staat in Azië hoog aangeschreven: xtc van de beste kwaliteit. De markt van hennep en pillen is een exportmarkt. De discussie over legalisering van de binnenlandse markt is om die reden vooral een non-discussie. Het zal aan de criminele productie geen einde maken. In het buitenland liggen voor een groothandelaar tientallen miljoenen in het verschiet. Nog een wonder dat er schuren zijn in Nederland waar alleen een grasmaaier staat, en een autostep.

Jan Boelhouwer, de burgemeester van Gilze en Rijen, jaagt op kwekerijen in zijn gemeente. Maar, zegt hij erbij: 'De kwekerijen die wij oprollen, die maken in het totaal van het probleem geen zak uit, ik ben de eerste die het zal toegeven, geen zak verschil maakt het behalve dit verschil: geloofwaardigheid, op kleine schaal. Op voor de mensen zichtbare schaal. Dat is wat ik kan doen.'

In het kader van deze serie verhalen over ondermijnd gezag en bedreigde bestuurders sprak ik de afgelopen maanden tal van betrokkenen. Er was telkens één punt van overeenstemming: de toestand is ernstiger dan we zouden willen denken. En dan we kunnen beheersen. In de woorden van de commissaris van de koning in Brabant, Wim van de Donk: 'We hebben van doen met ongeorganiseerde overheid tegenover georganiseerde criminaliteit.'

Slaapkamerlicht

De criminelen hebben een enorm financieel belang bij sturing van gemeentelijke besluiten. Ze schrikken er niet voor terug bestuurders die dwarsliggen te bedreigen. Voor de woning van de burgemeester van Kerkrade plaatste de politie vorige maand nog een cabin, zo'n permanente bewakingspost. Dan is sprake van rechtstreekse bedreiging. Gemener zijn de kleine signalen: de burgemeester die enkele minuten nadat hij het slaapkamerlicht heeft gedoofd, nog een smsje ontvangt met de tekst: 'welterusten'.


Behalve intimidatie is er ook infiltratie. Hoe ver weg is de corruptie? Wie grote belangen heeft en veel geld koopt invloed. 'Wees alert', luidt het parool op de gemeentehuizen. Het leidt tot verwrongen verhoudingen. Burgemeesters die wethouders op afstand houden, omdat ze de man niet vertrouwen. En wethouders die het college van B&W niet bijpraten over verdachte signalen, die liever wegkijken omdat ze bang zijn voor bedreigingen.


Er is sprake van een triade van kampers, motorclubs en allochtone maffia. De takken van nijverheid zijn vrouwenhandel, afvalverwerking, afpersing, hennep en chemische drugs. Duizenden mensen alleen al in Brabant verdienen een goede boterham aan de illegale praktijken. De vanzelfsprekendheid onder burgers om mee te doen, is indrukwekkend.


Zo is gaandeweg in wijken en dorpen van Brabant, maar ongetwijfeld ook elders in het land, de gereguleerde, democratische ordening verlaten. Het gaat vaak om buurten waar achterdocht en weerzin tegen de buitenwereld de boventoon voeren, vooral tegen de overheid. Meestal laat het gezag zich er nog amper zien. De mensen voelen zich in de steek gelaten door de instanties en weten zich opgenomen door hun nieuwe voormannen. Met elkaar kennen ze hun eigen sociale orde, een aparte variant van de participatiemaatschappij. Het is een toestand die dikwijls al jaren bestaat.


Ik was een tijd in Veen, hevig christelijk dorp in het noorden van Noord-Brabant. Iedereen in Veen zit in de handel. Het is de handel van de vrije jongens. De man die de Godfather wordt genoemd, zei: 'Wij hebben de drang in ons om van 10 cent 20 cent te maken. Hoe, dat maakt niet uit. Wij zijn onrustig, het is de bloedsoort in onze aderen. Ik ben een Veense en daar blijven ze vanaf.'


Ik was in de Vogeltjesbuurt van Tilburg. Er was gezegd dat we naar de Vogeltjesbuurt moesten om er iets van te snappen, van wat op het gemeentehuis ondermijning wordt genoemd. Tilburg is wereldstad van de drugsbusiness, de Vogeltjesbuurt levert van oudsher haar bijdrage. De buurt telt grote families, die voor een deel hun wortels hebben in het woonwagenkamp.

Klaas de Vries, voormalig Eerste Kamerlid. Beeld Renate Beense

Dollarbiljetten

Twee jaar geleden, op een dag in september, regende het dollarbiljetten in de Vogeltjesbuurt. Toen de oude huizen aan de Lijsterstraat en de Merelstraat gesloopt werden en een sloopband het puin verwerkte, dwarrelden plotsklaps talloze biljetten van honderd dollar als vlinders door de lucht. Een machine was gestoten op een bergplaats. Hoeveel was het? Een miljoen, twee miljoen? Van wie was dat geld?

Er kwam buurtonderzoek. Maar niemand had iets gezien, ook al had men alles gezien. Een bewoner zei: 'Ze krijgen het nooit te horen. Van niemand niet, in de hele buurt niet. Het is niet een regel, het gaat vanzelf.' De burgemeester van Tilburg, Peter Noordanus, vindt dat de mensen in zijn stad moeten ophouden met wegkijken. 'Hij kan kapot vallen, die Noordanus', foeterde een oude inwoner van de Vogeltjesbuurt. 'Hij kan wel van alles zeggen van wat wij moeten doen, maar voor ons hebben die lui nog nooit wat betekend.'

Opbouwwerk

Peter Cival, beleidsmedewerker van woningcorporatie Tiwos, zei: 'Consequent hebben de autoriteiten sociaal werk, buurtbeheerders en andere voorzieningen weggesaneerd. Van jaar op jaar. Je kunt hier weer helemaal opnieuw beginnen met het opbouwwerk. Het is het enige dat helpt, ik weet het zeker. Maar het zal tien, vijftien jaar duren voordat je de boel op orde hebt.'

Onder Tilburgse Turken die als bevolkingsgroep ruim vertegenwoordigd zijn in de drugsbusiness is een initiatief ontstaan om tot inkeer te komen: corrigeer de mensen in je buurt, je weet wie het zijn. Initiatiefneemster Hülya Cigdem heeft tot nu toe ruim honderd adhesiebetuigingen ontvangen, ook van niet-Turken. Cigdem ziet het als steentjes in een vijver; ze weet uit eigen ervaring hoe groot de zuigkracht is en hoezeer je voor gek wordt verklaard binnen je eigen gemeenschap als je niet meedoet.

Wat in jaren aan scheefgroei is geaccepteerd, herstel je niet in een paar maanden. Herstel je al helemaal niet met het strafrecht alleen, met sluiting van drugspanden en invallen in loodsen en schuren. Je hebt samenlevingen gekregen die afhankelijk zijn geworden van de macht van het criminele geld. Dat vreet zich in. Het heeft er jaren over mogen doen om zich te nestelen, het zal jaren duren voordat het zich keert.

Is het echt wel zo erg als je beschrijft? Het is een vraag die me in de loop van deze serie vaker is gesteld. Niemand beschikt over een totaalbeeld. Uit de aard der zaak moet je het doen met signalen, van allerlei soort: burgemeesters die moeten overstappen op een auto met kogelvrij glas, veertig hennepkwekerijen die in twee jaar worden aangetroffen in een bescheiden provincieplaats, een oud-wethouder die een bedrijf adviseert dat bij xtc-productie betrokken blijkt. Het wijst altijd weer in dezelfde richting: grote financiële belangen, brute omgangsvormen en een verwevenheid tussen onder- en bovenwereld die voor de rechtsstaat levensgevaarlijk is.

De gemeentebesturen worstelen, de goed georganiseerde en wendbare criminelen hebben ruim baan en Den Haag blijft op comfortabele afstand. Zo komt die burgemeester uit de drugsscene vanzelf in zicht.

Klaas de Vries: 'Vorig jaar raakte ik echt gealarmeerd, ik ken veel mensen in Brabant en hoorde verhalen waarvan ik dacht: dit gaat van kwaad tot erger. Ik dacht: ik moet met Opstelten praten. Ik heb hem gebeld, ik zei: luister Ivo, er is iets dat mij ontzettend dwars zit, het gaat uit boven de modale Kamervraag in de sfeer van 'heeft de minister vernomen dat...', dus ik wil persoonlijk met je praten.

Sloop van de woning van een veroordeelde drugsbaron in Waalre, 2008. Justitie wilde zo voorkomen dat het pand door inbrekers verder werd gestript. Beeld anp

Opsporingsteam

'We hebben geluncht bij Schlemmer, ik heb hem verteld wat ik vond en gezegd dat dit helemaal fout gaat en dat je dat straks niet meer terugdraait. Hoe is het mogelijk dat drugsproductie de grootste tak van nijverheid in Tilburg is geworden? Wat is er met die wijken aan de hand? Hoe is het mogelijk dat men er zo ontvankelijk voor is?

'Ik heb tegen Opstelten gezegd: we doen er niet genoeg aan, jij doet er niet genoeg aan. Hij hoorde het aan. Hij zei dat het een ernstig probleem was. Maar hij vond ook dat de overheid adequaat bezig was. Met een opsporingsteam en met dit en dat. Hij vond dat ik overdreef.'

Ivo Opstelten herinnert zich het gesprek nog goed: 'Volgens mij heeft het kabinet in mijn tijd naar vermogen gedaan wat moest, ik ben er zeker van dat dit ook voor mijn opvolger geldt.

'Maar ik deelde de zorgen van Klaas, daarom ga je ook met elkaar lunchen, ik voelde een gemeenschappelijke sense of urgency. Ik heb hem uitgenodigd voor een werkbezoek van ons tweeën aan Brabant, jammer genoeg is het daarvan niet meer gekomen. Het probleem is heel groot. Ik hoop wel dat ik hem ervan heb kunnen overtuigen dat je het niet van de ene op de andere dag weg krijgt.'

Klaas de Vries: 'Nu lees ik dat de minister van Binnenlandse Zaken weerbaarheidstrainingen aanbiedt aan burgemeesters. Nou, het is nooit slecht als men een beetje weerbaar is. Maar daar zit natuurlijk het probleem niet. Het probleem is dat schatrijke bendes systematisch proberen de democratische rechtsstaat te ondermijnen. En dat de samenleving daardoor langzaam maar zeker verloedert. Dat bestrijd je natuurlijk niet met een cursus weerbaarheid.'

Afgelopen dinsdag nam De Vries (72) na meer dan veertig jaar afscheid van de politiek en het bestuur. Het was een mooie tijd, het is goed om nog wat andere dingen te doen. Hij zucht. 'De integriteit van het openbaar bestuur zou voor de regering de grootste zorg moeten zijn. Maar het kabinet geeft je voortdurend een ander gevoel: 'goed, er is een probleempje, we lossen dat nog wel op'. Dat is niet zo.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden