J.J. Voskuil, auteur van 'Het Bureau', overleden

In zijn woning in Amsterdam is donderdag 1 mei de schrijver Han Voskuil op 81-jarige leeftijd aan kanker overleden.

Volgens zijn vrouw Lousje had hij de Dag van de Arbeid gekozen om waardig afscheid van het leven te nemen. Voskuil wordt donderdag begraven op begraafplaats Oud Eik en Duinen in zijn geboorteplaats Den Haag.

Dat hij de Dag van de Arbeid als de dag van zijn overlijden koos, is veelzeggend. Voskuil kon hard werken, ook al vond hij het werk bij zijn werkgever, het Instituut voor Dialectologie, Volks- en Naamkunde in Amsterdam niet van geweldig groot belang. Werk gaf hem echter houvast in het leven. Tegenover Hans Baaij, met wie hij in 1997 de stichting Varkens in Nood oprichtte, zei hij eens dat hij op kantoor (Het bureau)soms uitlegde over hoe hij wilde dat dingen werden gedaan, maar dat hij niet begrepen werd. Daarna zou hij het nóg eens hebben geprobeerd en nóg eens. Na vier keer snapten ze het nog niet. Daarom deed hij het vervolgens zelf maar. Dat heeft ertoe geleid dat hij, volgens eigen zeggen, soms het werk van drie of vier mensen deed.’

Werkdrift
Diezelfde werkdrift uitte zich ook in zijn schrijven. Han Voskuil, zoon van hoofdredacteur Klaas Voskuil van Het Vrije Volk, debuteerde in 1963 met met de ruim 1.200 pagina's tellende roman Bij nader inzien, waarin hij de vriendschap beschreef van een groep naoorlogse studenten, die een houding proberen te bepalen ten opzichte van elkaar, het leven, de politiek en de literatuur. De conclusie van het boek is dat de vriendschap een illusie blijkt te zijn geweest. Het boek werd in 1991 verfilmd door Frans Weisz.

Daarna bleef het decennialang stil rond Voskuil, die vanaf 1957 als volkskundige werkte bij het bovengenoemde instituut in Amsterdam, dat tegenwoordig het Meertens Instituut heet, genoemd naar de oprichter P.J. Meertens, die een grote rol speelt in de roman Het bureau , die hij na zijn pensionering in 1987, in 1990 begon te schrijven. Hij werkte er vier jaar aan en leverde in eind 1994 een zevendelige, 5.000 pagina's dikke roman in bij zijn uitgeverij Van Oorschot. Het boek beschrijft Voskuils tijd bij het Meertens Instituut en omgang met collega's, overigens zonder dat er met een woord wordt gerept over het feit dat hij in dezelfde periode de turf Bij nader inzien schreef.

De roman Het bureau vestigde zijn naam en Voskuil kreeg een grote schare liefhebbers. Van de delen te zamen werden 400 duizend exemplaren verkocht. Overigens keerden zich veel beginnende lezers van het boek af, omdat zij de beschrijving van een kantoorleven in de non-profitsector te uitgesponnen vonden. Zij noemden het een soap voor intellectuelen. Mogelijk werd die kwalificatie mede ingegeven door het feit dat het leven en alle handeling weliswaar zeer uitgebreid werden beschreven, zodat er bij wijze van spreken geen kopje koffie onvermeld werd gedronken, maar dat er in de hele roman slechts een of twee zoenen worden gegeven.

Bewondering
Schrijver Hans Vervoort, die ook werkt aan een soortgelijke roman (Het bedrijf) over zijn werkzame leven, maar dan bij de Weekbladpers, zegt dat hij zich heeft laten inspireren door Voskuil, maar het werk na 80 pagina's vol bewondering terzijde heeft gelegd. Vervoort: ‘Ik hoef niet te lezen over een kantoor waar ik zelf niet zou willen werken. Maar dat is dan ook de enige reden waarom ik ermee ben gestopt. In en goede roman valt geen mus van het dak zonder bedoeling, maar in een roman over een werkelijk bedrijf komen en gaan de personages naar gelang het hen zelf uitkomt. Dat probleem heb ik, en dat had Voskuil. Maar die heeft het meesterlijk opgelost. De beschrijving van de gebeurtenissen mag soms traag verlopen, bij de introductie van sommige personages werkt hij als een sneltekenaar. In een zin weet je alles. Zo herinner ik me dat hij over iemand schreef dat zijn gezicht voornamelijk uit vlees bestond. Geweldig. Dan weet ik meteen hoe die man eruit ziet.’

Van zijn bekendheid maakte Voskuil gebruik door in 1997 een actie te beginnen om mestvarkens een diervriendelijker bestaan te bezorgen. Dit resulteerde in stichting Varkens in Nood, waarvan hij de ambassadeur werd en Hans Baaij voorzitter.

Scherp observator
Hans Baaij herinnert zich in Voskuil een scherp observator van mensen en zaken. Baaij: ‘In die tijd wilde de minister van Landbouw Brinkhorst een keer met Voskuil over varkens praten. Ik belde Voskuil op. Die hield de boot af. Hij dacht dat hij door de eloquente minister, die vast alles wist onder de tafel zou worden gepraat. Hij deed het dus niet. De volgende dag belde hij een beetje verlegen terug. Zijn vrouw Lousje had erop aangedrongen het toch te doen. Dus ging hij alsnog, want zo was Lousje en hun verhouding.

Na het het gesprek heb ik gebeld om te vragen hoe het was gegaan.

‘Wat denk je’, zegt Voskuil. ‘Die minister heeft er geen verstand van. Ik heb hem alles moeten uitleggen.’ De volgende dagen heeft Brinkhorst allemaal Voskuiliaanse uitdrukkingen in zijn toespraken gebruikt, zoals: ‘De boeren moeten zich schamen.’

Volgens Baaij wekte Voskuil de indruk een huiskamergeleerde te zijn, maar bezat hij een geweldige mensenkennis en kon zaken goed op poten zetten. Baaij: ‘Dat blijkt ook wel, want Varkens in Nood werd een groot succes. Dankzij Voskuil kon de stichting vanuit het niets beginnen met twee ton op de bank.

De contacten tussen Baaij en Voskuil zijn altijd gebleven. Zo om de twee maanden kwam Baaij er over de vloer om de gang van zaken te bespreken. De bijeenkomsten liepen altijd volgens een vast ritueel. Eerst kreeg hij twee kopjes koffie, met een koekje, geserveerd door Lousje. Daarna kreeg hij twee pilsjes, maar die werden uitgeschonken door Voskuil zelf. Want drank, dat was de afdeling van de man. Net als in Het bureau. waar overigens weinig bier, maar voornamelijk borrels en nog veel meer koffie wordt geschonken.

De schrijver Johannes Jacobus Voskuil. (ANP)
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden