J. Haydn, speciaal voor musici en componisten

'Onalledaagse saamhorigheid', is de bedoeling van Frans Brüggens late Haydnconcerten. Vallende kroonluchters, paukenslagen en de nadelen van de Fiat Panda: komen ze, de vijfhonderd uitgenodigde componisten?...

Van onze verslaggever

Roland de Beer

AMSTERDAM

De pneumatische hamer die de buren van hun plavuizen ontdoet, heeft op het Andante uit Haydns symfonie in G, Hob. I:94 het effect van een tandartsboor die een verhemelte verandert in een bloedbad. Frans Brüggen weet echter van geen wijken. Zijn concertmeester hapt in haar granny smith, de strijkers doen hun mysterieuze maten over, en daar verheft zich paukenist Berend de Vries en hij doet: Boem. De pneumatische buurman zwijgt bij toverslag.

Deze Haydn-symfonie zou een bijnaam verdienen (De Aannemer?), maar ze heeft er al een. Het Orkest van de Achttiende Eeuw repeteert de symfonie Surprise. Ook wel Mit dem Paukenschlag geheten - naar het plotselinge forte dat, zo wil een onwaardige anecdote, het publiek in de Londense Hanover Square Rooms anno 1791 uit zijn dommel zou hebben gehaald.

De Duitse bijnaam is even overbodig als de Engelse, want alle 107 symfonieën van Joseph Haydn zitten vol verrassingen, en paukenslagen komen er ook geregeld in voor. Maar dat neemt een ding niet weg. 'Het is componistenmuziek', zegt orkestmanager Sieuwert Verster. 'Het is musician's music', verbetert Brüggen. 'Zó inventief. Nooit twee liedjes voor één cent, nooit. '

Brüggens orkest begint vanavond in het Concertgebouw aan een cyclus met alle twaalf Londense symfonieën. De sopraan Charlotte Margiono is soliste in Haydn-aria's, die als intermezzo tot klinken komen. De symfonieën worden twee aan twee gepresenteerd, in concerten die om elf uur beginnen en tegen middernacht ophouden. Dit biedt de toehoorders, zegt Verster, de meerwaarde van 'een onalledaagse saamhorigheid'.

'Omdat we zo ongelooflijk veel aan die man te danken hebben', zegt Brüggen. 'Je leert er zo van. We zijn ermee opgegroeid.'

Vijfhonderd Nederlandse componisten 'en hun weduwen en erfgenamen enzovoort' zijn via het adressenbestand van de stichting Donemus uitgenodigd voor de slotavond op 11 juni, en zullen zich tijdens het laatste deel van Hob. I:104 kunnen verbazen over een van Haydns verbluffendste modulaties - met de toegevoegde waarde dat de componist dit deel baseerde op een Kroatisch volksliedje.

Het is een van Brüggens favoriete Haydn-finales. 'Nou ja, de symfonie nummer 93 is ook prachtig, 95 is práchtig, 99 is een meesterwerk, 98 is heel geestig met die onverwachte pianoforte-solo. En dan die langzame introducties, vooral die van 97, dat is zó mooi.'

Een openbare compositieles, dat is het wel een beetje, maar de uitnodiging aan de vijfhonderd is toch meer 'een geste aan de componist van vroeger, nu en straks'. Verster: 'We weten wat een getob het is al die noten te schrijven. De Duitse componist Wolfgang Rihm zei laatst in een interview dat de ontwikkeling van de oude muziek zo vreselijk ten koste gaat van de nieuwe muziek. Ik weet niet of dat waar is, maar het leek ons aardig om aan het slot van die zes avonden een gebaar te maken.'

Brüggen heeft een paar compositieverzoeken uitstaan. Voor toegiften. De Italiaan Luciano Berio is gevraagd om een Ländler, een dansje in driekwartsmaat. Louis Andriessen om een marsje. Brüggen: 'Ik vraag maar links en rechts. Maar ze hebben het allemaal zo druk, en dan zeggen ze ''Ik wil wel, maar het moet goed zijn en ik moet er aan toe zijn''. Het sleept zich maar voort.'

De tijden zijn veranderd ten opzichte van die van J. Haydn, die een symfonie in enkele dagen voltooide. Waarna bij hoge uitzondering een repetitie volgde, zoals in Londen gebeurde met de wervelwindfinale van nr 96, bijgenaamd Miracle.

Verster: 'De geschiedenis heeft het aardig bedacht. Haydns broodheer Esterhazy sterft. Haydn trekt zich wereldberoemd terug in Wenen. Hij hoeft niets meer te doen, en dan komt er opeens een Duitse gek uit Londen, Salomon, die zegt ''U reist met me mee, ik organiseer een meesterlijk orkest, ik zal kaartjes gaan verkopen, u zult zien wat een furore we maken''. Haydn schrijft zes symfonieën en vier jaar later herhaalt zich dat. '

Volgens Verster is de cyclus 'een eenheid, maar wel een waar je durf voor moet hebben'. Brüggen: 'Haydn is niet humorvol maar spiritueel. Altijd zuiver op de graat. Voor het grote publiek bijna al te fijnzinnig.'

Jammer dat Haydn geen rekening hield met Japan, waar men op Brüggens programma's altijd een bijnaam wil zien. De klok, De militaire, Het wonder, de benamingen werden meestal veel later verzonnen, en in een enkel geval zelfs op het verkeerde nummer losgelaten: de kroonluchter die aanleiding gaf tot de bijnaam Miracle, schijnt te zijn neergedonderd bij nr 102 en niet bij nr 96.

De symfonieën zonder bijnaam zijn geen haar minder dan de andere. 'Hoewel', grijnst Brüggen, tegen zichzelf opbiedend, 'zo'n kloksymfonie of zo'n militaire symfonie, die zijn inderdaad toch wel érg geestig, ja.' Een van de symfonieën is bij Brüggen ongemerkt Meesterstotteraar gaan heten.

Authentieker nog dan de jongetjes die, spelend op de vliering van de Amstelkerk, een jaar of wat geleden tijdens een Haydnrepetitie de val veroorzaakten van een kroonluchter, vlak naast Brüggens altviolisten, is de achttiende-eeuwse schellenboom die mee zal doen in de Militaire.

Voor het overige is dit Haydnfeest voor het Orkest van de Achttiende Eeuw, waarvan het instrumentarium zijn dirigent onverminderd doet denken aan de volmaaktheid van een achtcylinder Bugatti, afgezet tegen het 'allerbetreurenswaardigste machientje Fiat Panda', vooral een autobiografie in klank.

Repeteren is hier een kwestie van 'in herinnering brengen van oude afspraken'. Brüggen: 'Onze eerste Haydn deden we in '83. Musici hebben een magnifiek geheugen. Ze hebben ook een fenomenale reactiesnelheid. Iemand heeft uitgerekend, dat een orkestmusicus de reactiesnelheid heeft van een formule 1-coureur die 350 rijdt op een bochtig circuit.' Besloten wordt het vijftienjarig bestaan van het orkest te vieren in Zandvoort.

Haydn, door het Orkest van de Achttiende Eeuw en Charlotte Margiono. Holland Festival. Amsterdam, Concertgebouw, van 6 t/m 11 juni.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden