J.H.A. Rutten

Als tweede luitenant J.H.A. Rutten, partrouillecoördinator van Dutchbat III te Srebrenica, op 13 juli 1995 het witte huis betreedt, ruikt hij de dood. In dat gebouw houden de Bosnische Serviërs van Ratko Mladic moslimstrijders vast, 'voor ondervraging', zoals gebruikelijk in een oorlog. Rutten bluft zich naar binnen, zegt dat hij pakken water komt uitdelen aan de krijgsgevangenen.


Zeven jaar later zal Rutten aan de parlementaire enquêtecommissie die de val van Srebrenica onderzoekt, beschrijven wat hij aantrof: 'Voornamelijk mannen, oudere mannen en jonge jongens, pubers. Ik geef die pakken water af. Ik trek mijn fototoestel en ze begrijpen onmiddellijk wat ik daarmee bedoel. Ik maak de foto. Je kunt het niet beschrijven... Eerder heb ik gezegd dat je de dood kan ruiken. Ik dacht dat dat niet bestond, maar het is echt waar. Er zijn tientallen mannen en zij begrijpen de boodschap haarfijn.'


Rutten is de annalen ingegaan als een van de weinige Dutchbatters die beseften dat 'debrief' Servisch is voor 'afmaken als honden'. Rutten staat ook in de geschiedenisboekjes als de man van het fotorolletje waarop, naast een van de laatste momenten van de mannen in het witte huis, sporen van oorlogsmisdaden zijn vastgelegd.


Het rolletje raakt verloren, wanneer Defensie-fotolaborant Van Boetzelaer zich vergist in de ontwikkelvloeistof. Tja, Van Boetzelaer beleefde 'een wat moeilijke tijd', op de avond voor de blunder zijn tot laat familieproblemen besproken. 'En je gaat niet de hele avond op een droogje ziten', bekent hij in een ander memorabel enquêtemoment.


Op YouTube zijn de beelden van Ratko Mladic die een aan zijn oren frunnikende overste Thom Karremans uitkaffert ('I'm just the piano player. Don't shoot the piano player.' 'Je bent een slecht pianist!') te vinden onder de titel 'Dutch cowards in Srebrenica'. Er zijn diverse pogingen ondernomen om dat nare, simplistische beeld uit het boze buitenland bij te stellen. Want was Dutchbat niet in de steek gelaten, had het niet gedaan wat het kon, had Karremans niet tevergeefs luchtsteun gevraagd? Hij was 'voor de leeuwen gegooid', door 'de hogere echelons', schreef Karremans later in zijn verweerschrift Srebrenica, who cares?, een werkje dat ik gisteren voor 3,50 euro op Marktplaats zag staan. Er is nog niet op geboden.


De indringendste verklaringen uit de Srebrenica-enquête zijn die van Rutten en zijn collega L.C. van Duyn. Tussen beide mannen ontspint zich het klassieke drama van de man die zijn orders netjes opvolgt en de man die daar de duivel in ziet. Van Duyn gaat over het beruchte inladen van de bussen met inwoners van Srebrencia. Dat doet hij zo ordelijk, dat de Servische veroveraars eenvoudig alle mannen eruit kunnen pikken. Rutten ziet 'nazipraktijken', assistentie bij deportatie, tracht het te stoppen. Van Duyn stuurt hem weg.


Aan de enquêtecommissie legt Rutten uit wat hij had willen doen: 'Langs de kant zitten, waarnemen, namen noteren, feiten vastleggen. Als je in een situatie terecht bent gekomen waarin je geen wapens meer hebt en in T-shirt rondloopt, maar nog wél die millimeter kunt invullen, dan moet dát je positie zijn. Als je dat nalaat of een andere positie kiest, neem je een bepaalde verantwoordelijkheid op je.'


Ik heb me weleens afgevraagd of J.H.A. Rutten, indien hij de leiding had gehad, net als Karremans die lamp (in cadeaupapier! hoe kwam Mladic daaraan?) zou hebben aangenomen, al giebelend uitroepend: 'Is this for my wife? Is this for my wife?'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden