'J. Edgar Hoovers geest waart rond door FBI-kantoor'

Tim Weiner schetst een ontluisterend beeld van de decennialange strijd van de FBI tegen terroristen, communisten en radicalen.

AMSTERDAM - De nieuwe WTC-toren in aanbouw, One World Trade Center, is inmiddels New Yorks hoogste gebouw. Die mijlpaal roept de vraag op of de VS in staat zijn een nieuw 9/11, nieuwe terreuraanslagen als die van 11 september 2001, te voorkomen. Wat kan in het bijzonder de FBI, de Federal Bureau of Investigation? Slechts acht Arabisch sprekende agenten telde Amerika's grootste binnenlandse veiligheidsdienst (op ruim 10 duizend medewerkers) toen Osama bin Laden Amerika in het hart trof.


De FBI maakte in die tijd constant ruzie met de inlichtingendienst CIA. FBI-directeur Louis Freeh had een dermate slechte relatie met president Clinton, dat hij zijn baas tussen 1993 en 2001 hoogstens zes keer direct over de telefoon sprak - uitgerekend in de cruciale jaren waarin Al Qaida in opkomst was.


'We kunnen als land niet doorgaan met een inlichtingenorganisatie met zo'n staat van dienst', luidde in 2004 de bijtende kritiek op de FBI van Thomas Kean, de voorzitter van de commissie die de aanloop naar 9/11 onderzocht. 'Als organisatie faalden jullie steeds opnieuw.'


Tim Weiner, oud-journalist van The New York Times en winnaar van de Pulitzerprijs, weet niet of de FBI nu, bijna elf jaar later, beter zou presteren. Ook al hebben de VS sinds 9/11 liefst 649 miljard dollar besteed aan het opkrikken van hun binnenlandse veiligheid.


'Als ik dat wist, zou ik nu bij Apple een nieuw besturingsprogramma ontwerpen', zegt Weiner (55), die in zijn boek Vijanden van de Staat; de geschiedenis van de FBI een ontluisterend beeld schetst van de decennialange strijd van de 'Feds' tegen terroristen, communisten en radicalen.


'De strijd tussen FBI en CIA is nog steeds gaande', zegt Weiner, die voor The New York Times jarenlang schreef over Amerika's opsporings- en inlichtingendiensten. 'Al kan het niet erger dan toen. Dat 9/11 kon gebeuren, was een falen van de gehele overheid. De diensten werkten niet samen. Sun Tzu zei: ken je vijand. Dat kan alleen door met je vijand te praten. Niet door, zoals de CIA na 9/11 deed, mensen te waterboarden.'


U schetst het beeld van een organisatie die zich schuldig maakte aan inbraken, afluisterpraktijken en onwettige arrestaties. Heeft de FBI ooit afscheid genomen van de cultuur van J. Edgar Hoover, die er 48 jaar directeur was?

'Hoovers geest waart nog altijd rond in de corridors van het hoofdkwartier. Het is zijn gebouw. Al zijn opvolgers wilden de FBI hervormen. Ze probeerden een balans te vinden tussen nationale veiligheid en burgerrechten. Maar ze faalden. De huidige FBI-directeur Robert Mueller, die zeven dagen voor 9/11 aantrad, is de enige die er zijn FBI van probeerde te maken. Hij wilde niet de persoon worden die de War on Terror won door er onze vrijheden voor op te geven.'


Onder president George W. Bush leidde dat bijna tot een constitutionele crisis.

'Hoe diep die crisis was, is nu pas echt bekendgeworden. Mueller keerde zich in 2004 tegen het omstreden, grootschalige afluisterprogramma dat na 9/11 door Bush was goedgekeurd. De FBI liet duizenden telefoons en internetaansluitingen, zonder toestemming van de rechter, aftappen. Mueller ging naar Bush en zei: dit is illegaal. Hij dreigde met aftreden.


'De FBI-directeur, de minister van Justitie en diens tweede man waren in opstand gekomen tegen de president. Als zij ontslag hadden genomen, uniek voor de VS, zou de regering zijn gevallen. Bush bond in. Dit voorval was een keerpunt, er werd een balans gevonden. Daarom zie ik Mueller als de beste FBI-directeur sinds de dood van Hoover.'


Hoe is het mogelijk dat de nationale veiligheid het jaren won van de bescherming van de burgerrechten?

'Conservatieve én liberale presidenten deden het. Een van de grootste liberals, Franklin Roosevelt, gaf Hoover toestemming activisten af te luisteren. De relatie met de Kennedy's was moeilijker. Bobby Kennedy liet, hoewel hij Hoover haatte, Martin Luther King afluisteren. Hoover beschouwde King, wiens sekshandelingen zelfs op tape werden vastgelegd, als een vijand van de staat. Nixon en Johnson hielden van Hoover. Truman was een van de weinige uitzonderingen. Hij was bang dat Hoover van de FBI een soort Gestapo zou maken. Maar na honderd jaar is er toch een soort happy end gekomen voor de FBI; de combinatie Obama-Mueller is een unieke. Beiden hechten aan respect voor de wet, aan de rechtsstaat.'


Wat is Hoovers erfenis?

'Hij stond aan de wieg van onze moderne controlestaat. Hij is de bedenker van de overheid die burgers in de gaten houdt. Elke vingerafdruk in een dossier is aan hem te danken. Ook de camera's op straat. Dit is zijn monument. Ik zie Hoover echter niet als een monster. Zeker, hij was een racist. Hij was een Machiavelli. Hij zag, heel vroeg, het belang in van geheime informatie. En hij deed het in opdracht van onze presidenten.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden