Interview

Ivoor financiert terreurgroepen Afrika

De Amerikaanse journalist Bryan Christy zette nepslagtanden met gps-zenders in om de illegale ivoorhandel in Centraal-Afrika in kaart te brengen. Het bracht hem op het spoor van de beruchte krijgsheer Joseph Kony.

Een van de grootste kuddes olifanten in Tsjaad, waar de dieren sinds 2011 beter worden beschermd. Beeld Brent Stirton
Een van de grootste kuddes olifanten in Tsjaad, waar de dieren sinds 2011 beter worden beschermd.Beeld Brent Stirton

De Oegandese krijgsheer Joseph Kony en zijn Lord's Resistance Army stropen in Centraal-Afrika op grote schaal olifanten, smokkelen het ivoor naar de Soedanese regio Darfur en ruilen het daar met het Soedanese leger tegen wapens. Dat ontdekte de Amerikaanse journalist Bryan Christy die voor National Geographic de wereldwijde wildlife crime in kaart brengt.

Christy liet twee nepslagtanden met gps-zenders maken die in Centraal-Afrika in een illegale partij ivoor werden verstopt. Christy volgde de slagtanden via de satelliet op Google Earth. Ze bleken zich van de Centraal-Afrikaanse Republiek via Zuid-Soedan naar Soedan te bewegen. Een reis van 53 dagen en 750 kilometer dwars door het wetteloze gebied waar Kony zich schuilhoudt, de krijgsheer die wordt gezocht door het Internationaal Strafhof in Den Haag.

Dat terreurgroepen zoals het LRA en Al Shabaab olifanten stropen om met het ivoor wapens te kopen, werd wel vermoed. Maar het is voor het eerst dat het undercover is aangetoond, zegt Christy telefonisch vanuit Washington. Zijn verhaal staat in het septembernummer van National Geographic. De tv-documentaire wordt binnenkort uitgezonden door NatGeo. De illegale ivoorhandel is in handen van wereldwijd opererende criminele netwerken, zegt Christy. 'Als je die wilt stoppen, moet je exact weten hoe de keten in elkaar zit. Wat wij dus wilden, was het spoor van het ivoor volgen, van de stropers in de Afrikaanse bush tot de eindgebruikers in Oost-Azië. Om misschien zo enkele 'kingpins' (sleutelfiguren) te ontmaskeren.'

Container met 4 ton ivoor, geconfisceerd in Togo. Beeld Brent Stirton
Container met 4 ton ivoor, geconfisceerd in Togo.Beeld Brent Stirton

U bent ook ter plekke gaan kijken, in Garamba Nationaal Park in Congo, waar olifanten massaal worden afgeslacht. Wat ontdekte u daar?

'Dat Centraal-Afrika nog veel gewelddadiger is dan ik dacht. De park rangers worden er van alle kanten aangevallen, omdat zij feitelijk de enige plaatselijke wetshandhavers zijn. Als het LRA of een andere gewapende militie een gebied binnentrekt zijn ze vaak niet eens zozeer op zoek naar olifanten, maar komen ze voedsel stelen, kinderen kidnappen, vrouwen verkrachten. Om dat te kunnen doen, moeten ze die rangers uitschakelen en die schieten ze dus zonder pardon dood. De rangers staan echt in de frontlinie. Het zijn ware helden.'

Container met 4 ton ivoor, geconfisceerd in Togo. Beeld Brent Stirton
Container met 4 ton ivoor, geconfisceerd in Togo.Beeld Brent Stirton

Uw slagtanden gingen noordwaarts, naar Kafia Kini, het gebied in Darfur waar Kony mogelijk zit, en toen richting Khartoem. Had u dat verwacht?

'Nee, ik had gedacht dat ze zo snel mogelijk naar het oosten zouden gaan, naar Kenia of Tanzania, naar de havens van Mombasa of Dar es Salaam. Want dat is de snelste route naar China, waar de prijzen voor ivoor het hoogst zijn. Dus ik was erg verbaasd dat ze naar het noorden verdwenen.'

Alles wijst volgens u op Kony en zijn LRA. Maar hard bewijs is het niet.

'We hebben wel heel sterke aanwijzingen. We hebben deserteurs van de LRA die ons verteld hebben langs welke route het ivoor wordt vervoerd en waar het verhandeld wordt voor wapens. En het pad dat mijn slagtanden hebben gevolgd is geheel consistent met dat verhaal. Ik zeg niet dat Kony die slagtanden zelf heeft vastgehouden. Ik laat alleen zien dat het ivoor via Kony's territorium naar een gebied gaat dat onder controle staat van het Soedanese leger.'

De LRA verkoopt dus ivoor aan Soedan. Daarmee wordt het ook een politieke kwestie: een staat die een terreurgroep financiert via ivoor.

'Er waren wel vermoedens dat Kony zich bezighield met ivoor en we weten dat Soedan hem jaren heeft gesteund, maar dat hij zaken doet met het Soedanese leger in Darfur is nieuw. Darfur is ook de thuisbasis van de Janjaweed, de bendes die betrokken waren bij de genocide in Darfur en die nu in half Afrika stropen. President Bashir van Soedan steunt dus twee gewapende groepen die zich schuldig maken aan grootschalige stroperij en gruwelijk geweld.'

Uw slagtanden zijn vermoedelijk nog steeds in Soedan. Waarom niet nog even gewacht met het verhaal tot ze echt op de Chinese markt opduiken?

'We hebben uitgerekend dat de batterijen van de zenders nog een paar maanden vooruit kunnen, maar we wilden dit belangrijke verhaal snel naar buiten brengen. En een andere overweging was simpelweg de planning van het tijdschrift. Maar mochten de slagtanden alsnog opduiken, in een haven of in China, dan biedt internet ons de kans op een tweede verhaal.'

Hoe nu verder?

'We gaan nog meer nieuwe, creatieve manieren verzinnen om wildlife crime aan de kaak te stellen. En dan niet alleen voor olifanten, maar ook voor neushoorns, haaien, tropisch hardhout. We hebben bij NatGeo een speciale onderzoekseenheid opgezet om deze problemen aan te pakken.'

Wat moet er internationaal gebeuren?

'De wereld moet dit soort misdrijven serieus gaan nemen. Stroperij wordt nog vooral gezien als een natuurbeschermingsprobleem. Maar niemand zou willen dat de cocaïnehandel wordt bestreden door botanici. Toch hebben we biologen die stroperij bevechten. Dat moet veranderen. Dit is gaat niet meer over natuurbescherming. Dit gaat over misdaden tegen de menselijkheid en terreur.

'Wie niet wil zien dat achter wildlife crime dezelfde netwerken zitten als achter de handel in wapens of drugs geeft die netwerken vrij spel. Criminelen handelen in wat het meeste oplevert. Ze wegen het financieel gewin af tegen het risico op vervolging. De winsten zijn bij stroperij niet zo groot als bij drugs, maar de pakkans is zo laag dat het heel lucratief wordt. Je krijgt 20 jaar voor een drugsdeal of gaat vrijuit bij het smokkelen van ivoor. Makkelijke keus.'

Warlords of Ivory

National Geographic Channel, 13/9

Bryan Christy met een olifantje in Kenia. Beeld NG Studios/John Heminway
Bryan Christy met een olifantje in Kenia.Beeld NG Studios/John Heminway

Wildlife crime

De stroperij heeft zich de afgelopen 15 jaar ontwikkeld tot een wereldwijde crisis. Alleen al in Afrika worden jaarlijks meer dan 30.000 olifanten om hun ivoor gedood. In een natuurpark als Zakouma in Tsjaad is 90 procent van de populatie uitgeroeid. Maar ook andere soorten zijn het slachtoffer. De grootste drijfveer is de groeiende vraag naar producten als ivoor, neushoornpoeder en haaienvinnen bij de steeds welvarender Aziatische middenklasse. De crisis vormt inmiddels niet alleen meer een bedreiging voor het voortbestaan van diersoorten, maar ook voor de veiligheid, stabiliteit en ontwikkeling van lokale gemeenschappen en zelfs staten. In juli namen de Verenigde Naties een historische resolutie aan die landen oproept hard in te zetten op het bestrijden, voorkomen en vervolgen van wildlife crime.

De stroperij heeft zich de afgelopen 15 jaar ontwikkeld tot een wereldwijde crisis. Alleen al in Afrika worden jaarlijks meer dan 30.000 olifanten om hun ivoor gedood. In een natuurpark als Zakouma in Tsjaad is 90 procent van de populatie uitgeroeid. Maar ook andere soorten zijn het slachtoffer. De grootste drijfveer is de groeiende vraag naar producten als ivoor, neushoornpoeder en haaienvinnen bij de steeds welvarender Aziatische middenklasse.

De crisis vormt inmiddels niet alleen meer een bedreiging voor het voortbestaan van diersoorten, maar ook voor de veiligheid, stabiliteit en ontwikkeling van lokale gemeenschappen en zelfs staten. In juli namen de Verenigde Naties een historische resolutie aan die landen oproept hard in te zetten op het bestrijden, voorkomen en vervolgen van wildlife crime.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden