Ivan Toergenjev, de treurigste mens ter wereld

Ivan Toergenjev geldt als de schrijver van de mooiste liefdesverhalen in de wereldliteratuur. Zijn uitgebreide novelle Eerste liefde baseerde hij op een jeugdervaring....

Ze was lelijk, heerszuchtig en wreed. Varvara Toergenjeva – geboren Loetovinova – kwam bovendien uit een familie die stonk als de apen, zoals haar beroemde zoon later zou vaststellen. Op 9 november 1818 baarde ze die zoon, Ivan Sergejevitsj Toergenjev, op hun uitgestrekte landgoed in Orjol, Centraal-Rusland. Tussen moeder en kind is het nooit goed gekomen. Wel was het akelige autoritaire gedrag van Varvara van aanzienlijke invloed op het literaire werk van Toergenjev.

Afkeer van lijfeigenschap, de interesse in de gewone boerenmens en de stilaan veranderende kijk op de traditionele leefwijze van de grootgrondbezitter, zijn terugkerende motieven in zijn werk. Samen met Tolstoj en Dostojevski wordt hij gerekend tot de klassieke prozaschrijvers uit de tweede helft van de 19de eeuw, maar meer dan die twee maakte hij in zijn tijd naam als sociaal schrijver. Naast populariteit leverde hem dat ook kritiek op. Vooruitstrevende tijdgenoten vonden hem niet uitgesproken genoeg, terwijl het conservatieve deel hem als té beschouwde.

Volgens Gustave Flaubert, met wie hij in zijn latere thuisland Frankrijk zou kennismaken, was hij een ‘zachte peer’; anderen zagen in hem een weifelende Hamlet, zoals sommigen van zijn literaire personages dat ook zijn. Zangeres Pauline Viardot, de allesbepalende liefde van Toergenjevs leven, noemde hem ‘le plus triste des hommes’.

De verhalen die zijn doorbraak als schrijver betekenden, Notities van een jager (1847-1852), zijn sfeervolle vertellingen over ontmoetingen van een jagerfiguur met ‘gewone’ mensen, boeren, sympathieke slachtoffers van het wrede bestaan waartoe ze zijn veroordeeld.

In 1852 kreeg hij huisarrest vanwege een positieve necrologie van Gogol, die niet goed lag bij de autoriteiten. Hier begint hij aan zijn grotere (realistische) romans, waarvan Roedin, Het adelsnest, Aan de vooravond en Vaders en zonen als de bekendste gelden.

Als geen andere Russische schrijver geniet Toergenjev bovendien reputatie als fijnzinnig landschapsschilder en als auteur van de mooiste liefdesverhalen uit de wereldliteratuur. Eerste liefde is daar een prachtig voorbeeld van. Critici noemen het Toergenjevs persoonlijkste bijdrage aan de Russische literatuur; het werk is, naar zeggen van de schrijver zelf, gebaseerd op een persoonlijke jeugdervaring.

Vanaf medio jaren zestig woonde Toergenjev in het buitenland, eerst in Duitsland, daarna Frankrijk. Steeds bleef hij dicht bij de liefde van zijn leven, operadiva Pauline Viardot, met wie hij een complexe relatie onderhield; zij was getrouwd en had een gezin.

Al snel verkeerde hij in Franse literaire kringen en wierp hij zich op als gepassioneerd pleitbezorger van de Russische literatuur. In Rusland werd lange tijd verdeeld gereageerd op Toergenjevs werk; de romans die hij grotendeels in het buitenland schreef, werden slecht ontvangen (en worden nog steeds niet tot zijn beste gerekend). Dostojevski, bekend Toergenjev-kraker, raadde hem op enig moment een telescoop aan te schaffen om te zien wat er in Rusland eigenlijk speelde.

Maar met Rusland is het uiteindelijk wel goed gekomen, en nog bij leven ook; zijn laatste twee bezoeken, vlak voor zijn dood in 1883, werden zegetochten. In Sovjet-tijden bleef hij fier overeind. Via talloze vertalingen verwierf hij een schare liefhebbers in het Westen, en werd hij een van de meest gelezen Russische schrijvers.Karin Veraart

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden