PROFIEL

Italianer is smeerolie in Brussels radarwerk

Ongeschikt als politicus, subliem als topambtenaar. Alexander Italianer (59) heeft vanachter zijn ondoorgrondelijke glimlach de top in Brussel bereikt. Morgen begint hij - op een cruciaal moment - als secretaris-generaal van de Europese Commissie.

Alexander Italianer komt met een verhuisdoos zijn nieuwe kantoor binnen in Brussel. Hij begint morgen in zijn nieuwe functie van secretaris-generaal van de Europese Commissie.Beeld Jiri Buller

'Hij is weloverwogen, gebruikt weinig woorden en zal nooit een losse flodder schieten. Over alles wat hij zegt, heeft hij zorgvuldig nagedacht. Daarnaast is hij bescheiden en mijdt hij de schijnwerpers.'

Met deze schets van Alexander Italianer is meteen haarscherp duidelijk waarom hij niet geschikt is als politicus en subliem is als topambtenaar. Morgen begint Italianer (59) als secretaris-generaal van de Europese Commissie, het dagelijks bestuur van de Europese Unie.

De beschrijving komt van Tom de Bruijn, die Italianer meer dan twintig jaar heeft meegemaakt. Als directeur integratie Europa bij Buitenlandse Zaken en als ambassadeur bij de Europese Unie. Tegenwoordig is De Bruijn wethouder in Den Haag.

Als hoogste ambtenaar komt Italianer aan het hoofd te staan van 30 duizend ambtenaren. Hij moet Commissievoorzitter Jean-Claude Juncker helpen ervoor zorgen dat de 28 Eurocommissarissen eensgezind optreden.

Elke maandag leidt hij de vergadering van de kabinetschefs, 's woensdags zit hij aan tafel bij de Eurocommissarissen. Bij alle Europese toppen van regeringsleiders schuift Italianer aan, samen met Juncker.

(tekst gaat door onder de foto)

Alexander Italianer (derde van rechts) in zijn studententijd in Groningen, 1976. Hij was lid van het Groninger studentencorps.

Cruciaal moment

Van Italianer wordt veel verwacht. De éminence grise de l'Europe, zoals de Franse pers hem omschreef, wordt een grote rol toebedacht in het bedenken van instrumenten die de monetaire unie beter moeten laten functioneren.

Alle momenten van de EU zijn cruciaal, maar Italianer treedt op een wel heel cruciaal moment aan, vindt Coen Teulings, oud-directeur van het Centraal Planbureau. De EU is met Griekenland tegen zijn grenzen aangelopen, tegen de grenzen van een monetaire unie zonder politieke slagkracht.

Veel lidstaten hebben koudwatervrees voor verdere politieke integratie. Italianer is bij uitstek de man die achter de schermen veel voorwerk kan verrichten opdat de leiders van de EU die vrees kunnen wegnemen, verwacht Teulings.

'De best & brightest. Cruciale positie in een cruciaal tijdperk', twitterde minister Bert Koenders van Buitenlandse Zaken nadat de benoeming van Italianer bekend was gemaakt.

Ben Bot, oud-minister van Buitenlandse Zaken: 'Hij weet hoe je ogenschijnlijk onverenigbare brokstukken aan elkaar lijmt en hoe je compromissen brouwt. Op de achtergrond, opdat de credits naar Juncker gaan.'

Italianer is smeerolie in het ingewikkelde Brusselse radarwerk. Hij spreekt vloeiend Frans en Engels en kan ook goed in het Duits uit de voeten, al wil hij weleens een verkeerde naamval gebruiken.

(tekst gaat door onder de foto)

Alexander Italianer en José Manuel Barroso.Beeld Judith Baas

Geen geheimen

Er is geen uithoek in Brussel, of hij is er geweest. Hij kent de gevoeligheden van de lidstaten en heeft oog voor wat de hoofdsteden drijft. Het Brusselse machtsspel kent voor hem geen geheimen.

Niettemin is hij voor politicus niet in de wieg gelegd, daarvoor mist hij de bevlogenheid. Italianer is geïnteresseerd in de inhoud, in de oplossing van problemen - verlang van hem geen meeslepend politiek vergezicht.

'De uitdaging zit 'm in het oplossen van een probleem, niet zo zeer in het verkopen van het resultaat', zegt studiegenoot Dirk Tempelaar, universitair hoofddocent kwantitatieve economie in Maastricht.

In 1985 begon Italianer bij de Commissie als maker van econometrische modellen. Die vormden de basis van de gemeenschappelijke markt in de Europese Unie. Voor hij zich kon vervelen, lonkte telkens een nieuwe uitdaging. Dat verklaart waarom hij het er al dertig jaar uithoudt.

Zo was Italianer betrokken bij de onderhandelingen over het verdrag van Maastricht (1992). Daarin is vastgelegd dat er een Economische en Monetaire Unie zou worden gevormd, met een gemeenschappelijke munteenheid, die euro zou worden genoemd.

(tekst gaat door onder de foto)

Tijdlijn

1956 Geboren in Kensington (Londen)

1980 Doctoraal examen econometrie, Groningen

1985 Economisch adviseur Europese Commissie, Brussel

1986 Cum laude gepromoveerd in de economie, Groningen

1995-1999 Lid kabinet Commissievoorziter Santer

1999-2002 Kabinetschef bij Commissaris Verheugen (verantwoordelijk voor de uitbreiding van de EU)

2004-2006 Adjunct-kabinetschef Commissievoorzitter Barrosso

2010-2015 Directeur-generaal Mededinging

2015 Secretaris-generaal Europese Commissie, per 1 september

Alexander Italianer op zijn nieuwe kantoor in Brussel.Beeld Jiri Büller

Revolutie in Brussel

Onder Commissievoorzitter Barroso leidde hij een operatie die een revolutie in Brussel mag worden genoemd: wieden in de regelgeving. Tienduizend pagina's zijn geschrapt, alleen al de vermindering in de administratieve lasten (zoals de invoering van de elektronische afdracht van de btw) leverde een besparing op van 30 miljard euro per jaar. Daarnaast stelde hij eisen op voor nieuwe wetgeving. De Commissie is voortaan verplicht te onderzoeken of nietsdoen ook een optie is. Ze keken in Brussel alsof ze het in Keulen hoorden donderen.

Ook met de grote uitbreiding van 2004, toen tien landen uit Midden- en Oost-Europa toetraden tot de Europese Unie, heeft Italianer zich intensief beziggehouden. Hij onderzocht of de toetredende landen voldeden aan de economische criteria.

Tot vandaag is Italianer directeur-generaal bij Mededinging, dat toeziet op het voorkomen van oneerlijke concurrentie. De marktmeester van de EU bewaakt het hart van het verenigd Europa: de gemeenschappelijke markt.

Toeval

Het is toeval dat Alexander Italianer bij de Commissie is terechtgekomen. Hij schreef halverwege de jaren tachtig het Internationaal Monetair Fonds aan, de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling en de Europese Commissie. Die reageerde het eerst. Met drieduizend man deed hij examen voor 120 functies. Om die aantallen gaat het nog steeds bij de Commissie, de kwaliteitseisen zijn hoog. Bij Mededinging, bijvoorbeeld, staan juristen van de Commissie tegenover 's werelds best betaalde advocaten, die een paar miljoen dollar per jaar opstrijken.

Miljardenboetes

Italianer voerde een 900-koppig opsporingsapparaat aan dat de strijd aanbindt met giganten als Microsoft en Google en miljardenboetes oplegt. In zijn periode kreeg een bankenkartel een boete van 1,7 miljard euro.

Teulings noemt Italianer een buitengewoon verstandige en breed georiënteerde econoom met gematigde liberale opvattingen. 'Hij onderscheidt zich door een weldadige rust, ik heb hem nog nooit in de stress zien schieten. Ik betwijfel of hij weet wat stress is.'

Er schuilt een boeddha in Italianer, vindt Bot. 'Wat schuilt achter die ondoorgrondelijke glimlach? Hij blijft vriendelijk, sereen, voorkomend en scherp. Ik hem nooit uit zijn slof zien schieten, al slaan de vlammen uit het dak.'

Willem Spierdijk, sportjournalist bij het Noordhollands Dagblad die met Italianer op het Stedelijk Gymnasium in Leiden zat: 'Met het schoolbasketbalteam stonden we na het laatste fluitsignaal 1 punt achter. Alexander mocht nog twee vrije worpen nemen. Hij legde ze er ijskoud alle twee in.'

Op de middelbare school zat Italianer vaak vooraan en zwengelde hij discussies aan. Als hij door iets was gegrepen, ging hij er vol voor. Nadat met Nederlands Vestdijk was behandeld, werd hij lid van de Vestdijkkring. Denk niet dat hij een nerd was, zegt Spierdijk. 'Hij lag goed in de klas. Hij deed het ook goed bij de meisjes en had altijd wel een aantrekkelijke vriendin. '

Hij kreeg zelfs iets met het mooiste meisje van de klas, zonder dat hij zich in het strijdgewoel had gemengd.

(tekst gaat door onder de foto)

Droge humor

Italianer staat bekend om zijn droge humor. Van een kamer op de 21ste verdieping is hij verhuisd naar het hoofdkwartier van de Europese Commissie, dertien hoog en met een minder spectaculair zicht op Brussel. Geen probleem, vindt hij, hij wordt geacht naar binnen te kijken. Tegen het bezoek dat hij naar de lift begeleidt waarna hij wacht tot de deuren zijn gesloten: 'Ik mag u niet zo laten gaan, u bent een gevaar voor de samenleving.' Over het schilderij op zijn kamer met grote metalen ringen, de een niet helemaal gesloten, de ander uit het lood: 'Een mooi symbool van de EU.'

Alexander Italianer in 1980, toen hij zijn doctoraal examen economie behaalde.

Bollebozen

Italianer is geboren in Kensington, Londen, waar zijn vader was gedetacheerd bij de West-Europese Unie, en groeide op in Voorschoten. Hij is de oudste van vier broers. De een is strafrechtadvocaat, een ander directeur van de hartstichting, de derde financieel-directeur bij een vliegtuigonderdelenfabriek.

Hun vader zag Europa van nabij groeien. Die was chef van de directie Integratie Europa op het ministerie van Buitenlandse Zaken, waarvan hij later secretaris-generaal was.

Tegen de zin van zijn vader ging Italianer econometrie studeren, de jurist vond dat je weinig nuttigs kunt doen met wiskundige abstracties.

Met drie studiegenoten vormde Italianer een clubje bollebozen die elkaar voortdurend uitdaagden. Hun discussies waren vakinhoudelijk, hoe ingewikkelder de wiskundige puzzels hoe liever, en soms hadden ze het erover hoe ze in het leven stonden.

Om stoom af te blazen gingen ze naar de economiecolleges van de befaamde hoogleraar Jan Pen aan de rechtenfaculteit, een boeiend orator die er plezier in schepte zijn studenten te overdonderen met moeilijke vragen.

Studentenhuis

Voor rechtenstudenten waren het breinbrekers, de vier econometriestudenten konden Pen vlijmscherp van repliek dienen. Die keek dan verrast op, maar liet zich niet van de wijs brengen en vervolgde zijn voorstelling.

Mineke Bosch, hoogleraar moderne geschiedenis in Groningen, kent Italianer van het studentenhuis waar ze in de jaren zeventig woonden. Ze zaten er via het corps, Vindicat Atque Polit (handhaaft en beschaaft), maar het was geen ballenhuis met gebral. Van de studentenrevolte heeft Italianer weinig meegekregen, vermoedt Bosch.

Ze herinnert hem als een slimme jongen, vriendelijk en sociaal, ironisch en met droge humor. Hij loste cryptogrammen op, luisterde naar klassieke muziek, the Messiah van Händel was zijn favoriet, hij hockeyde en tenniste. Degelijk en goed georganiseerd was Italianer, het marcheerde zoals hij zich had voorgenomen en hij kreeg gedaan wat hij wilde.

Oud-minister Bot, die Italianer dertig jaar 'in alle formaten' heeft meegemaakt, roemt zijn gevoel voor diplomatie en discretie. 'Ik heb nooit tevergeefs bij hem aangeklopt. Hij wijst je de weg, 'ga eens met die en die praten', en is behulpzaam zonder dat hij zijn baas in verlegenheid brengt. Alle commissarissen voor wie hij heeft gewerkt, lopen weg met hem.'

(tekst gaat door onder de foto)

Alexander Italianer (vooraan midden) poseert samen met bewoners en oud-bewoners voor zijn studentenhuis (foto 1976).

Rafelrandje

Italianer - vader van twee zonen, twee dochters, opa van twee kleinzonen - ontspant zich in de concertzaal. Vocale barokmuziek, opera's van Händel, cantates van Bach, maar ook een concert van Bob Dylan.

De superlatieven buitelen over elkaar als de naam Italianer valt. Is er dan geen enkel rafelrandje? Eentje. 'Hij is erg analytisch en rationeel en komt daardoor niet erg empathisch over. Hij wordt daardoor soms als kil gezien', zegt een anonieme collega in Het Financieele Dagblad als Italianer is benoemd tot de hoogste ambtenaar bij Mededinging.

Over Italianers drijfveren is weinig bekend. In een van de spaarzame interviews die hij heeft gegeven (aan Europa Nu in 2012): 'We hebben in ruim vijftig jaar op een vreedzame wijze enorm veel bereikt in Europa. Uiteindelijk zijn wij een geweldig vredesproject en moeten we dit uitdragen in de wereld.'

Alexander Italianer als kleuter aan het strand in 1959.
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden