It takes one to tango

Met verwondering en frustratie kijken journalisten hoe Geert Wilders omgaat met de pers. Wilders bepaalt het spel, journalisten volgen. Maar de werkzame stof in zijn mediastrategie lijkt uitgewerkt te raken.

'Hij doet het niet zo vaak, dus als hij een interview geeft, is er echt iets aan de hand.' Zo leidde het NOS Journaal vorige week een interview met PVV-leider Geert Wilders in. Ook Frits Wester maakte bij de aan Wilders gewijde extra uitzending van RTL-Z op 24 januari duidelijk dat bezoek van de PVV-leider bepaald niet alledaags is: 'Vorige week was er kritiek op hem, hij zou duiken voor de pers, Geert Wilders, de leider van de PVV, maar vandaag is hij dan toch hier.'

De PVV en de media hebben al ruim zeven jaar, sinds Geert Wilders zich in september 2004 losmaakte van de VVD, een haat-liefdeverhouding, een afwisselend worstelen en minnekozen, waarbij de PVV meestal de bovenliggende partij is.

Wilders staat te boek als de man die nooit interviews geeft, zijn partij als de partij die niet in discussie gaat, maar vanuit haar gebarricadeerde vleugel van het Tweede-Kamergebouw het nieuws domineert in berichten van 140 tekens.

Spreken PVV'ers over journalisten, dan gebeurt dat vaak in metaforen: 'Angsthazen', noemde Wilders ze vijf jaar geleden in een interview met vakblad De Journalist. Zijn partijgenoot Dion Graus sprak van 'rioolratten'. Het Kamerlid opperde in november vorig jaar het idee voor 'een soort perspolitie' om de 'linkse pers', of, in het geval van publieke media, 'de linkse staatspers' in te dammen. Dergelijke uitspraken hebben bijgedragen aan het idee dat de PVV een ontoegankelijk bastion is voor journalisten.

'Wilders is niet ter verantwoording te roepen door de pers', vat Nel Ruigrok, onderzoeker bij de Nederlandse Nieuwsmonitor, een wetenschappelijk instituut voor de journalistiek, de frustratie van veel journalisten samen. PVV'ers slingeren bijna dagelijks uitspraken de wereld in, compact verwoord en niet zelden omstreden.

Veel journalisten worstelen met het dilemma hoe te reageren op de manier waarop de PVV communiceert. De kwestie 'negeren of groots uitpakken' is in diverse media bediscussieerd. 'Wij journalisten helpen mee de propaganda van de PVV te verspreiden', klaagde Kustaw Bessems, columnist van dagblad De Pers onlangs in het EO-programma Moraalridders. Hans Laroes, oud hoofdredacteur van het NOS journaal verzuchtte in de zomer van 2010: 'Bij de PVV denken we soms: laat maar. Je verschaft toch een podium.'

'Journalisten reageren vaak boos of gefrustreerd op de PVV omdat ze zich gepasseerd voelen', zegt Henri Beunders, hoogleraar mediastudies aan de Erasmus Universiteit. 'In tegenstelling tot andere politieke partijen lijkt de PVV de media niet nodig te hebben om haar boodschap te verspreiden.'

Behalve misnoegen oogst de mediastrategie van de PVV ook verwondering. De PVV communiceert wezenlijk anders dan andere partijen, vinden Frits Wester, politiek commentator voor RTL en Max van Weezel, sinds jaar en dag Haags verslaggever van Vrij Nederland. En de PVV doet dat goed.

Van Weezel heeft nog nooit eerder meegemaakt dat journalisten zo massaal rond één politicus zwermden. 'Wilders vertolkt op voortreffelijke wijze de rol van het mooiste meisje van de klas, hij speelt hard to get. Met z'n honderden lopen ze soms achter hem aan: meneer Wilders, mag ik u iets vragen? Meneer Wilders?'

'Vrij briljant' vindt Van Weezel het dat een politicus het voor elkaar krijgt dat journalisten vechten om zijn aandacht, 'terwijl de meeste Kamerleden hard op zoek zijn naar draaiende camera's.'

De journalisten met wie Wilders sms-contact onderhoudt - al weten ze nooit zeker of hij reageert - staan het hoogst in de rangorde. Van Weezel: 'Van de week in het rookhok zag ik nog hoe de ene journalist het schermpje van zijn telefoon liet zien aan de andere journalist. Hij stond op de foto met Geert Wilders.'

Wilders geldt als meester in timing en spanningsopbouw. Van Weezel kan zich herinneren dat Wilders in de nazomer van 2004 bekendmaakte dat hij zich in een bepaald weekeinde wellicht zou afscheiden van de VVD. 'Alle verloven van medewerkers van Radio 1 werden meteen ingetrokken.'

De mediastrategie van de PVV werkt als een knikkerbaan. Wilders, of een ander, doet een uitspraak van het kaliber 'een blind paard ziet toch ook dat Griekenland nu echt de euro moet verlaten' (september 2011). Als het balletje eenmaal rolt, hoeft de PVV zelf niet zoveel meer te doen, journalisten gaan ermee aan de haal en dwingen andere politici tot uitspraken over Wilders of het beleid van zijn partij.

Wester heeft geregeld meegemaakt dat de helft van de vragen in de persconferentie na een ministerraad over Geert Wilders gaan. 'Wilders is als geen ander in staat mensen steeds over hem te laten praten, zonder zelf aan het debat deel te nemen.'

Soms hoeft hij niet eens een voorzet te geven. Op de dag dat Koningin Beatrix gesluierd een moskee in Oman bezocht, twitterde D66-leider Alexander Pechtold 's morgens vroeg: 'De koningin naar een moskee? Heel NL zit trillend te wachten op een reactie van @geertwilderspvv... al wakker?'

Ook het meldpunt voor overlast veroorzakende Oost-Europeanen is zo'n knikker. Terwijl Nederlandse media al weken speculeren over een mogelijke reactie van Mark Rutte en politici en diplomaten uit heel Europa verhaal komen halen over de uitspraken van de man die zij De Nederlandse Jörg Haider, Filip DeWinter of Jean-Marie Le Pen noemen, hoeft Wilders weinig meer te doen dan flink voor zijn website te adverteren en het meldpunt op Twitter 'een schot in de roos' te noemen.

De impact van Wilders' selectieve communicatie wordt versterkt door de zwijgzaamheid van het merendeel van zijn fractieleden, uitgezonderd enkele intimi als Fleur Agema, Hero Brinkman en officieus partij-ideoloog Martin Bosma, vindt Van Weezel.

Het valt hem op dat 'nieuwe' Kamerleden, de mensen die sinds de verkiezingen van 2010 deel uitmaken van de fractie, de media mijden. Als ze wel praten, maken ze een gespannen indruk en beperken ze de gespreksstof strikt tot de inhoud van hun portefeuille. 'Journalisten die lastige vragen stellen over hoe lang de partij nog doorgaat met gedogen, of wie de financiers van de PVV zijn, krijgen steevast hetzelfde antwoord: daarvoor moet je bij Geert zijn.'

Toen media in het najaar van 2010 de doopceel begonnen te lichten van diverse PVV'ers, op zoek naar een eventueel strafrechtelijk verleden, ontzegde Wilders zijn Kamerleden tijdelijk de toegang tot Nieuwspoort, de sociëteit waar journalisten en politici elkaar informeel treffen. Wie niet met journalisten praat, kan ook geen stomme dingen zeggen, was het idee.

Toch is de geslotenheid en vijandigheid van de PVV-fractie deels een mythe, vinden Wester, Van Weezel en Haagse redacteuren van de Volkskrant. Van Weezel: 'In werkelijkheid is de omgang met PVV'ers in de wandelgangen over het algemeen prettig en vriendelijk.' Wester: 'Met de meeste Kamerleden valt prima te praten.'

De PVV heeft groot belang bij het in stand houden van de mythe van oorlog met de media, meent Van Weezel. 'Een groot deel van de vijandigheid is voor de bühne.' PVV-stemmers verwachten dat hun partij zich uiterst argwanend opstelt tegenover journalisten. Ze horen Martin Bosma graag vertellen dat Clairy Polak wat hem betreft het nieuws mag gaan lezen in Noord-Korea, dat bij de VARA volgens Wilders 'zieke geesten' werken, en dat Wilders pertinent weigert aan tafel te zitten bij de 'bevooroordeelde linkse nozems' Pauw en Witteman.

Gevraagd om medewerking aan dit verhaal, reageerde de PVV zoals de mythe voorschrijft. Martin Bosma gaf vriendelijk doch onvermurwbaar te kennen dat zijn partij leeft naar een quote van de Amerikaanse politiek adviseur Lee Atwater: 'We don't discuss how we make sausage', we geven niet prijs hoe wij worst maken.

Beunders begrijpt dat journalisten zich door Wilders buitenspel gezet voelen, omdat hij bij voorkeur direct met zijn kiezers communiceert. Logisch, vindt hij. Maar dat ze Wilders' manier van communiceren veroordelen, begrijpt hij niet.

De wisselwerking tussen politiek en media is volgens Beunders altijd onderhevig aan verandering. Eens in de zoveel tijd komt een politicus met een vernieuwende strategie waarvan hij of zij een paar jaar voordeel heeft.

Van Weezel meent dat voormalig partijgenoot Bolkestein een voorbeeld is geweest voor Wilders. Ook Bolkestein was een meester in timing en wist een zelfde zweem van onbereikbaarheid om zich heen te creëren. Nu, twintig jaar later, wordt Wilders beschouwd als de politicus die het effectiefst gebruik weet te maken van Twitter en daarmee een relatieve voorsprong heeft genomen op de rest.

Maar die voorsprong lijkt tanende. Haagse journalisten en mediawetenschappers verwachten een kentering. Nu de PVV daalt in de peilingen en haar prominente plaats moet afstaan aan de SP, een partij waarmee ze om kiezers strijdt, zijn Wilders en zijn Kamerleden genoodzaakt hun ideeën en besluiten toe te lichten.

'Nu de SP groter is, begeeft Wilders zich op steeds gladder ijs', zegt Nel Ruigrok van Nieuwsmonitor. 'Op een gegeven moment willen mensen meer dan dit. Om te voorkomen dat zijn kiezers overlopen naar de SP, zal Wilders meer uitleg moeten geven over zijn beslissingen.' Ook valt het haar op dat andere Kamerleden de laatste maanden mondiger worden en meer te zien zijn voor de camera.

Frits Wester beschouwt zichzelf als ooggetuige van de eerste barst in de ongenaakbaarheid van de mediastrategie van de PVV. Vlak nadat hij Wilders een maand geleden 'belletje trekken' had verweten, bracht Maurice de Hond naar buiten dat de SP de PVV was voorbijgestreefd in de peilingen. En prompt zegde Wilders een interview toe, uitgezonden in een speciaal ingelaste extra uitzending van RTL-Z. Vorige week donderdag zat hij er weer, voor de tweede keer in een maand.

Beunders verwacht dat dit wel vaker zal gebeuren de komende tijd. 'Als het zo doorgaat, zit Wilders straks nog bij Pauw en Witteman.'

'Bedrijfspoedel' vs. 'Sympathieke man'

Emile Roemer is voor Geert Wilders een geduchter tegenstander dan Job Cohen was, omdat de PVV en de SP deels in dezelfde vijver vissen. De PVV-leider lijkt dan ook zachtzinniger met Roemer om te springen dan hij deed met de inmiddels teruggetreden voorman van de PvdA. Was Cohen een 'bedrijfspoedel' en een 'multiculti-knuffelaar', Roemer is 'een sympathieke man' en Wilders gunt hem zijn politieke succes. De SP valt hij aan op de inhoud: 'Daar zakt mijn broek van af.'

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden