ISTANBUL IN DE SNEEUW

De Turkse regisseur Nuri Bilge Ceylan krijgt prijs na prijs voor zijn semi-autobiografische films, maar ook in eigen land trekt hij vooral een publiek van fijnproevers....

Na afloop van de vertoning van Uzak op het festival van Istanbul beantwoordt de Turkse regisseur Nuri Bilge Ceylan een paar vragen uit de zaal. Zachtjes vertelt hij over zijn voorbeelden, zijn verwachtingen ('Ik verwacht helemaal niets') en over het ongeluk waarbij zijn jonge neef Emin, die in Uzak de neef van de hoofdpersoon speelt, vlak na de opnamen om het leven kwam. Dan is hij weer weg, naar huis, een paar straten verder.

Plaats van handeling is Beyoglu, een klein filmhuis in het hart van Istanbul. Het is een van de weinige plekken in die stad waar ook de rest van het jaar, als er geen internationaal filmfestival aan de gang is, arthouse-films worden vertoond. Beyoglu heeft maar zaal. Heel druk is het er niet. Tijdens het festival brengt een klein, dik mannetje alle bezoekers voor naar hun plaats.

De bioscoop is kort te zien in Ceylans film. Emin loopt er naar binnen, achter een mooi meisje aan. De zaal lacht een lach van herkenning. 'Ik heb mijn Istanbul gefilmd. Dat komt waarschijnlijk niet overeen met het beeld dat de meeste mensen van de stad hebben.'

Ook het huis van de introverte intellectueel is te zien in Uzak. De norse hoofdpersoon, regisseur Mahmut - gemodelleerd naar Ceylan -, loopt door z straat, en rijdt in zijn zwarte Smart. Zijn vrouw speelt mee, zijn moeder, zijn zus en haar kind. Ceylan zelf deed niet alleen de regie; hij was ook producent, scenarist, cameraman, set-designer en co-editor. Niet voor niets noemt hij Uzak zijn meest persoonlijke film.

Nuri Bilge Ceylan (Istanbul, 1959) studeerde voor ingenieur voordat hij filmmaker werd. In 1995 maakte hij zijn eerste korte film, Koza (Cocoon), die direct werd geselecteerd voor de kortfilmcompetitie van Cannes. Ook zijn volgende films trokken de aandacht: Ceylans speelfilmdebuut Kasaba (Small Town, 1998) ging in Berlijn in premi. De opvolger Mayis sikitisi (Wolken in mei, 2000) werd door de Europese filmrecensenten gekozen tot beste Europese film van het jaar.

Het kleine oeuvre van Ceylan is hecht en autobiografisch. De posche zwartwit-film Kasaba, gebaseerd op een boek van zijn zus, schetst het leven in een Turks plattelandsdorp, ergens in de jaren zeventig. Het oudere echtpaar in Kasaba wordt gespeeld door Ceylans ouders. Neef Emin komt ze af en toe opzoeken.

In Wolken in mei, die gezien kan worden als de making of van Kasaba, reist de regisseur Mahmut vanuit de stad naar het platteland om een film te maken over zijn ouders. De vader en moeder in de film worden opnieuw 'gespeeld' door Ceylans ouders. Mahmut wordt gespeeld door Muzaffer demir, een van Ceylans beste vrienden. Mahmut is een geobsedeerde ego, in niets anders geeresseerd dan zijn film. Neef Emin is ook weer van de partij. Hij geeft zijn baan in de fabriek op omdat hij bij de film wil.

In Uzak ('afstand') verplaatst Ceylan de handeling naar de stad. Regisseur Mahmut, die er eens van droomde films als Tarkovski te maken, werkt daar als reclamefotograaf, onder meer voor een tegelfabriek. Hij heeft een verhouding met een getrouwde vrouw; met zijn familie heeft hij geen contact. Op een dag staat zijn werkloze neef Yusuf bij hem voor de deur, die in Istanbul een baantje hoopt te vinden. Een opleiding heeft hij niet, maar hij denkt een lucratieve baan te krijgen op de grote vaart. Zodat hij meteen iets van de wereld kan zien.

Op hulp van Mahmut hoeft Yusuf niet te rekenen. De introverte, cynische veertiger ziet zijn dromerige, flierefluitende neef liever vandaag dan morgen vertrekken. Hij verjaagt hem 's avonds uit de woonkamer met de films van Tarkovski. Als Yusuf naar zijn kamer is gevlucht, kan de pornotape terug in de recorder. Gedesillusioneerd keert Yusuf ten slotte terug naar huis; het grote geluk ligt ook in de stad niet voor het oprapen.

Dat bleek ook in werkelijkheid het geval. Neef Mehmet Emin Toprak, die de dromerige plattelander speelde, overleed eind 2002 op 28-jarige leeftijd door een verkeersongeluk, op weg naar huis, nadat hij in Antalya bekroond was als beste acteur. Uzak is aan hem opgedragen.

'Ik ben opgegroeid op het platteland en ga er nog steeds veel naar toe. Je krijgt daar alles, de mensen zijn er open en gastvrij. Ik niet, als zij eens naar de stad komen. Ik realiseer me dat, en weet dat het egoisch is. Het lukt me alleen niet er iets aan te veranderen.'

Ceylan zou graag meer op de jonge Yusuf lijken, die nog hoop en energie heeft. 'Mahmut heeft een eigen appartement en een baan, maar Yusuf heeft zijn vrijheid. Ze hebben beiden waar de ander van droomt.' Het is volgens Ceylan moeilijk te bepalen wie van de twee het beste af is. 'Het is tragisch je doel niet te bereiken. Maar misschien is het nog wel tragischer om het wte bereiken.'

Uzak werd gemaakt voor nog geen 100 duizend dollar, met een bijdrage van het Rotterdamse Hubert Bals Fonds en het prijzengeld dat hij won met Wolken in mei (die weer gemaakt werd met de opbrengsten van Kasaba). Daarvan kreeg iedereen betaald, zegt Ceylan: de crew, zijn vrienden en familie.

Omdat hij met zo'n kleine crew werkte - vijf man, inclusief Ceylan zelf - kon hij het opnameschema eenvoudig aanpassen toen het tijdens de opnamen opeens begon te sneeuwen in Istanbul. 'We moesten snel zijn, want binnen drie dagen was de sneeuw in modder veranderd.' Het resultaat is oogstrelend, zo mooi dat Uzak maar moeilijk is voor te stellen zr sneeuw. 'Het was toch al de bedoeling dat Mahmut en Emin door de straten van Istanbul zouden slenteren. Ik wilde geen chaotische, drukke beelden van de stad, badend in de zon. De stad moet hun eenzaamheid benadrukken en de sneeuw hielp daarbij. Ik heb niet naar rustige plekken hoeven zoeken. Zo zag Istanbul eruit toen ik ging filmen. Geluk is altijd belangrijk. In het leven, in voetbal en zeker ook in film.'

Uzak werd onderscheiden in Antalya en Ankara. Op het festival van Istanbul, afgelopen april, won de ogenschijnlijk eenvoudige, posche film de prijs voor beste Turkse productie, Ceylan werd gekozen tot beste regisseur. Uzak werd bovendien bekroond door de internationale filmkritiek. Toch is Ceylan ook in Turkije onbekend bij het grote publiek. 'De mensen vinden mijn werk vreemd en saai. Uzak heeft ruim twintigduizend bezoekers getrokken, de meesten in Istanbul. Dat is niet slecht; het zijn er meer dan er naar Wolken in mei kwamen kijken. Ondanks de economische crisis en de gebrekkige distributie.'

Een maand na de prijzenregen in eigen land draaide Uzak in competitie in Cannes, als eerste Turkse productie sinds Yol van Yilmaz G die in 1982 bekroond werd met de Gouden Palm. Na de vertoning is er een borrel op het strand. Iedereen wil wat van Ceylan, die zijn familie heeft meegenomen. Links en rechts krijgt hij complimenten. Sandra den Hamer, directeur van het Rotterdams filmfestival, komt even een handje schudden. Collega-directeur Simon Field belt ondertussen met Engelse distributeurs om de interesse te polsen. 'Hoeveel willen ze betalen?', vraagt de Nederlandse

distributeur Gerard Huisman gretig. Aan het eind van het festival wordt Ceylan onderscheiden met de Grote Juryprijs. Muzaffer demir en Mehmet Emin Toprak krijgen de prijs voor de beste acteur. Nuri Bilge Ceylan is plotsklaps hot.

'Ik verwacht helemaal niets', zei Ceylan in Istanbul, toen de gekte van Cannes nog moest losbarsten. 'Ik hoop mijn film goed te verkopen, zodat ik er weer kan maken. Prijzen helpen daarbij.'

Na elke film probeerde hij een heel andere film te maken. Het mislukte keer op keer. 'Toch ga ik het weer proberen.' Weemoedig: 'Ik moet nu wel met andere acteurs gaan werken. Misschien is de dood van Emin dan toch nog ens goed voor.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden