reportageOnbewaakte spoorwegovergang

‘Israël-Palestina in de polder’: de taaie strijd om een onbewaakte overgang

Ondanks twee dodelijke ongevallen is nog niet iedereen in Santpoort-Zuid ervan overtuigd dat de onbewaakte spoorwegovergangen weg moeten. ‘Op andere plekken gaan ook mensen dood.’

Op de boerderij van Wouter Hartendorf wordt tientallen keren per dag de onbewaakte overgang overgestoken met paarden.  Beeld null
Op de boerderij van Wouter Hartendorf wordt tientallen keren per dag de onbewaakte overgang overgestoken met paarden.

Getoeter, snerpend piepende noodremmen, ergens daartussenin een klap. Op zaterdag 17 november botst de stoptrein uit Bloemendaal op een 53-jarige fietser in Santpoort-Zuid. Het tweede fatale ongeluk op deze spoorwegovergang in tien jaar tijd.

Hij had geen vrouw of kinderen, zegt een dag later de man die het zag gebeuren – een vriend van het slachtoffer. ‘Gelukkig niet. Wel een oude vader. We zouden wat drinken bij mij thuis, aan deze kant van de spoor. Dat deden we vaker. Hij reed voorop met de fiets, ik zat achter hem in de auto. En toen fietste hij door het rode licht.’

ProRail gaat waarschuwen voor de risico’s van onbewaakte spoorwegovergangen door filmpjes van bijna-ongelukken online te zetten. Op die manier hoopt de spoorwegbeheerder mensen te doordringen van de gevaren van de overwegen. Dit jaar waren er al ruim 3.600 incidenten bij overwegen, waarvan 100 bij onbewaakte. 

De veiligste spoorwegovergang is géén spoorwegovergang, is het mantra van ProRail-baas Pier Eringa. Er waren dit jaar tot nu toe twaalf dodelijke ongelukken op overwegen in Nederland, waarvan drie op een onbewaakte (dat is er een zonder automatische slagbomen, bellen en knipperlichten) of een zeer licht bewaakte, zoals in Santpoort-Zuid.

Deze maand sloot Eringa in het Gelderse Lunteren twee overwegen af met betonblokken. Via de officiële procedures kwam hij er niet uit met alle omwonenden.

Dat is vaker het probleem bij onbewaakte overwegen, waarvan ProRail de 180 gevaarlijkste wil opheffen of, als dat echt niet kan, beveiligen. Voor omwonenden betekent het verdwijnen van een overweg dat ze moeten omrijden, en soms is het dossier ingewikkelder. Zo ook in Santpoort-Zuid, waar ProRail en de gemeente Velsen sinds de eeuwwisseling proberen twee overwegen op te heffen – wat niet lukt omdat omwonenden zich daartegen verzetten.

Onbewaakte spoorwegovergang.  Beeld null
Onbewaakte spoorwegovergang.

Hoofdpijndossier 

In april 2017 schreef de Volkskrant al eens over de twee overwegen, die 200 meter uit elkaar liggen en volgens ProRail een klassiek hoofdpijndossier vormen. ‘Israël-Palestina in de polder’, klinkt het bij de spoorbeheerder. De Tweede Kamer stelde er in juni vorig jaar vragen over, zonder resultaat.

Op de meest noordelijke overweg overleed in 2008 een 29-jarige taxichauffeur. Haar ouders leggen nog elk jaar bloemen. Het was dezelfde overweg waarop de 53-jarige fietser om het leven kwam. Er staat een knipperlicht en een hek dat je open en dicht kunt doen.

De zuidelijke overweg is slechts beveiligd met een hek. Aan één kant van het spoor is een paardenstal. Zeker vijftig keer per dag steken volwassenen en kinderen over om hun paarden op te halen voor een ritje. Hier zijn nog geen ongelukken gebeurd, ook al is de situatie er op het oog gevaarlijker.

Twee doden in tien jaar tijd: het had potverdikke niet gehoeven, zegt Wouter Hartendorf. De veehouder, wiens erf door de spoorlijn in tweeën is gespleten, wil dat de overwegen worden opgeheven. ‘Na het eerste dodelijke ongeluk dachten we: er komt nu zeker schot in de zaak. Maar nee. Het is vreselijk, echt vreselijk.’

Getoeter

Zelf merkte Hartendorf niets van het treinongeluk. Hij was op pad. Schoonvader Joop Sintenie, mede-eigenaar van de boerderij, was wel ter plekke. ‘Ik hoorde getoeter en ging naar buiten. Daar liep een conducteur in een geel hesje. Wat is er hier aan de hand, vroeg ik. Foute boel, zei ze.’

Het had vaker mis kunnen gaan. Hartendorf is met zijn trekker op een haar na aangereden, en op 30 juni van dit jaar werd een personenauto bijna geschept. Op bewakingsbeelden van ProRail is te zien hoe de inzittenden ternauwernood aan de dood ontsnapten. De overwegen zijn te gevaarlijk, concluderen ook de spoorbeheerder en de gemeente Velsen. Ze liggen vlak na een bocht. Met circa acht treinen per uur geldt de spoorlijn bovendien als druk.

Toch maken omwonenden bezwaar tegen het opheffen van de overwegen. Eén ervan is Harm Swen, die met zijn vrouw Marianne aan de spoorlijn woont. ‘Dit wens je niemand toe’, zegt Swen. Hij was het die tien jaar geleden werd afgezet door de taxichauffeur die kort daarna overleed. Maar dat er weer een dode is gevallen, betekent niet dat de overweg onveilig is, vindt hij. ‘Op andere plekken gaan ook mensen dood.’

Het opheffen van de overwegen is onderdeel van een bestemmingsplan. Omdat het erf van Hartendorf en Sintenie bij het opheffen in twee delen uiteenvalt, is in 2013 besloten de hele boerderij naar Swens kant van het spoor te verplaatsen. Swen kijkt dan niet meer uit op een weiland, maar op een boerenbedrijf. Daar voelt hij niets voor.

Slagbomen duur

Nog een bezwaar: de volgende overgang ligt 800 meter verderop. Swen: ‘Reken maar uit wat het aan brandstof kost.’ Hij ziet meer in slagbomen bij de noordelijke overweg. ProRail wil daar niet aan: dat kost zes ton tot een miljoen euro en biedt geen garantie op veiligheid – zie het Stint-ongeluk in Oss. Swen wenst het bedrijf veel succes. ‘Ik blijf doorvechten.’

In zijn kruistocht tegen de onbewaakte overwegen schuwt ProRail-directeur Eringa het grovere geweld niet: betonblokken, de rechter. Het opheffen moet sneller, eiste in juli ook de Onderzoeksraad voor Veiligheid (OVV), want het spoor is te druk geworden voor zoveel overwegen. Staatssecretaris Stientje van Veldhoven (Spoor) trekt er dit jaar 50 miljoen euro voor uit. Te weinig, zegt Eringa: er is volgens hem minstens 70 miljoen nodig.

In Santpoort-Zuid zijn betonblokken geen optie. Dat kan alleen als er een goed alternatief is, zoals een parallelweg langs het spoor naar een andere, bewaakte overweg. Die is er nog niet. Hier gooit de lokale kerk roet in het eten.

Caritas BOAZ, de charitatieve organisatie van de vier parochies in Bloemendaal, Overveen, Aerdenhout en Zandvoort, bezit een deel van de grond. Ze zegt te vrezen dat de nieuwe verkeerssituatie gevaarlijker wordt dan de huidige, onder meer omdat de parallelweg uitkomt op een weg waarlangs kinderen naar school gaan. Dat is ook een belangrijk onderdeel van het bezwaar van Swen.

De bezwaarmakers wapperen daarbij met een in opdracht van Swen opgesteld veiligheidsrapport. Daarin zet een voormalige docent van de TU Delft vraagtekens bij de nieuwe verkeerssituatie.

Voet bij stuk

Verkeersdeskundigen van ProRail, de gemeente Velsen en ingenieursbureau Arcadis komen tot een andere conclusie. Op een bijeenkomst, anderhalve week voor het ongeluk, hebben zij aan de parochies uitgelegd dat het veiliger is de overwegen op te heffen.

De kerk houdt voet bij stuk. Voorzitter Irene van Rijsoort zegt dat ‘allesbehalve vaststaat’ dat de verkeersveiligheid erop vooruitgaat. Zij hamert op een veiligheidsanalyse door een objectief onderzoeksbureau. Die is er al, vindt ProRail. De spoorbeheerder wil geen tijd verliezen en beklemtoont dat het verkeer op de parallelweg beperkt zal zijn.

Het recente ongeluk heeft voor een stroomversnelling gezorgd. ProRail gaat het grootste gedeelte van de parallelweg alvast aanleggen. Langs de grond van de kerk komen tijdelijk betonnen rijplaten, zodat bewoners en bezoekers in elk geval om kúnnen rijden. Een structurele oplossing is dat niet. Een onteigeningsprocedure voor de kerkgrond kan jaren voortslepen. Intussen spreken de buren aan de spoorlijn elkaar alleen nog via hun advocaat.

De politiek voert de druk verder op. ‘Ik vraag me af of de parochies na het ongeluk nog steeds vinden dat de nieuwe situatie er onveiliger op wordt’, zegt GroenLinks-wethouder Sebastian Dinjens in Velsen. ‘Als zij er niet met ProRail uitkomen, verschijnt onteigening aan de horizon.’

Een dag voor het recente ongeluk stelde Tweede Kamerlid Mustafa ­Amhaouch (CDA) opnieuw vragen aan de staatssecretaris over Santpoort-Zuid. Hij wil dat Van Veldhoven een doorbraak forceert. ‘Er moet nu echt iets gebeuren. Het zijn twee heel gevaarlijke punten. Wat er zaterdag is gebeurd, willen we niet nóg eens meemaken.’

Aan het hek bij de spoorwegovergang hangen zondag bloemen. Een ­­17-jarige jongen met rood haar, opgegroeid in deze buurt, komt een bosje hortensia’s en duizendknoop brengen. Hij heeft altijd geweten dat hier weer een ongeluk kon gebeuren. Nu is hij er beduusd van. ‘Eerst hoorde ik het getoeter, daarna de remmen. En toen werd het heel stil.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden