Israël is geen best voorbeeld van een 'veilige democratie'

Hoe moeten democratieën zich weren tegen de dreiging van terreur, zonder de mensenrechten aan te tasten? Sommige landen kijken met interesse naar de dubieuze aanpak van Israël....

'Het Arabische spoor', noemt Ameer Makhoul de urenlange spitsroedentocht die hij vaak moet doorlopen om zijn eigen land, Israël, in of uit te komen. Hij en veel andere Arabische Israëli's worden uit de rijen bij de douane gepikt en moeten zich soms uitkleden, laten ondervragen en doorzoeken. Hetzelfde kan trouwens ook buitenlanders overkomen die om de een of andere reden de aandacht van de veiligheidsdiensten trekken. Joodse Israëli's gebeurt het zelden.

De lijdensweg op het vliegveld en bij de grensposten is het gevolg van de welbekende praktijk van 'raciaal profileren', slechts een van de technieken uit het Israëlische arsenaal tegen het terrorisme. Makhoul is een Arabische activist en heeft daarvoor naar eigen zeggen in zijn leven al tal van beperkingen opgelegd gekregen vanwege 'veiligheidsoverwegingen'.

De westerse liberale democratieën worstelen sinds de aanslagen van 11 september met de vraag hoe ze zich kunnen verdedigen tegen 'het nieuwe gevaar van het terrorisme', zonder de eigen waarden en normen al te zeer te compromitteren. Daarin wordt steeds meer gegrepen naar praktijken die al jarenlang door Israël zijn gebruikt en die vaak door de internationale gemeenschap werden afgekeurd. In de VS woedt zelfs een debat over de invoering van marteling om informatie los te krijgen.

De Israëlische voorbeelden zijn verleidelijk in de nasleep van de bloedige aanslagen in New York en Washington. Het land heeft nog altijd een democratisch imago, ondanks de bezetting van de Westelijke Jordaanoever en de Gazastrook. In die gebieden heerst militair bestuur, terwijl in Israël zelf de gewone vrijheden min of meer gegarandeerd zouden moeten zijn. Dat valt volgens mensenrechtenactivisten echter tegen.

'De Israëlische ervaring met het verzoenen van veiligheidsmaatregelen met het behoud van vrijheden is slecht', zegt Dan Yakir. Hij is de juridisch adviseur van de mensenrechtenbeweging ACRI, en heeft dagelijks te maken met het spanningsveld tussen de twee belangen. 'Er zijn te veel aantastingen van de mensenrechten onder het mom van de nationale veiligheid, en het Hoge Gerechtshof doet te weinig om dat te voorkomen', is zijn oordeel.

De lijst van klachten is lang. 'Raciaal profileren' is volgens Yakir al illegaal omdat het discriminatie is die geen enkele wettelijke basis heeft. Verder wordt er onder meer gebruik gemaakt van de zogenaamde 'administratieve detentie': opsluiting zonder proces. Ook de bewegingsvrijheid kunnen burgers zonder vorm van proces worden beperkt. De pers heeft te maken met militaire censuur die alle aspecten van de nationale veiligheid omvat. Bovendien worden onder speciale anti-terrorismeverordeningen mensen ook vervolgd voor het verbaal steunen van geweld tegen de staat.

De meeste van deze praktijken worden ingezet tegen de Arabische minderheid. Joodse Israëli's voelen zelden het volledige effect ervan. Toch zijn er over het algemeen weinig aanwijzingen dat de Arabische burgers in groten getale betrokken zijn bij geweld. 'Het valt niet te rechtvaardigen', zegt Yakir over de behandeling van de minderheid, 'het komt voort uit vooroordelen, discriminatie en angst.'

Veel Arabische burgers voelen het wantrouwen in alle aspecten van het dagelijkse leven. 'We worden beschouwd als een vijfde colonne', zegt Hassan Jabareen, directeur van Adalah, het Centrum voor Arabisch-Israëlische rechten. 'Alle activiteiten van de Arabische sector worden onder de loep genomen', zegt Jabareen. 'Ze proberen zelfs volledig legale sociale clubs die verbonden zijn aan de eveneens legale Islamitische Beweging te sluiten.'

De autoriteiten zijn volgens hem te sterk verbonden met de politiek. 'De procureur-generaal is een politieke benoeming, hij is rechts', zegt Jabareen. Hij verwijst naar het feit dat er momenteel politieonderzoeken lopen naar zes van de tien parlementsleden van Arabische en uiterst linkse partijen in het parlement, de Knesset, op last van de procureur-generaal.

Ahmed Tibi, een Arabisch-Israëlisch parlementslid, noemt de behandeling die hij en zijn collega's moeten ondergaan 'Orwelliaans'. Hij zegt dat al zijn uitspraken worden gewogen op mogelijke schendingen van de veiligheidswetgeving, terwijl dat niet gebeurt bij zijn joodse collega's. 'Ik begrijp het als mijn kiezers me zo scherp in de gaten zouden houden, maar van de autoriteiten verwacht ik dat niet.'

Het meest recente politieke schandaal betreft het Arabisch-Israëlische parlementslid Azmi Bishara. De Knesset heeft twee weken geleden zijn onschendbaarheid opgeheven, op verzoek van de procureur-generaal. Die heeft twee aanklachten tegen hem ingediend, onder meer omdat hij in zijn uitspraken terrorisme zou hebben gesteund.

Minister Uzi Landau van Binnenlandse Veiligheid heeft onlangs in de Knesset duidelijk gemaakt hoe hij sommige Arabische leden typeert: 'Agenten voor de Palestijnse Autoriteit.' 'Jullie werken samen met de PA in de strijd tegen Israël en vallen Israëls democratie aan', zei Landau.

Bishara krijgt tenminste nog een openbare rechtszaak. Vaak is het bewijs echter zelfs voor de advocaten niet in te zien, vanwege 'veiligheidsoverwegingen'. Dat geldt bijvoorbeeld voor 'administratieve detentie' en voor martelingen. Er zijn gevallen bekend waarbij wordt gemarteld en de gevangene vervolgens zonder enige uitleg wordt vrijgelaten.

Martelingen werden in de Israëlische praktijk gedefinieerd als 'gematigde lichamelijke druk', en werden volgens richtlijnen uit het einde van de jaren tachtig geacht slechts te worden gebruikt in het geval van een 'tikkende bom', dus als er onmiddellijk mensenlevens op het spel stonden. Hannah Friedman, van het Public Committee Against Torture in Israel, zegt echter dat ze in haar lange strijd tegen de praktijk nog nooit een echte 'tikkende bom' is tegengekomen.

In 1999 bepaalde het Hoge Gerechtshof dat er geen wettelijke basis bestond voor het toelaten van 'gematigde lichamelijke druk'. Het martelen werd verboden. 'De veiligheidsdiensten vertellen me dat dat geen problemen voor ze opleverde', zegt Friedman. 'Ze deden er alleen soms wat langer over om de informatie te krijgen.' Een aantal van de verboden praktijken, maar niet de meest schadelijke, werd vorig jaar kort voor het uitbreken van de intifada hervat. 'Ze hadden aanwijzingen dat er meer gewelddaden werden voorbereid', zegt Friedman.

Net als momenteel in het Westen wordt in Israël het argument vaak gebruikt dat ook democratieën zichzelf moeten kunnen verdedigen. Het soort maatregelen dat wordt gebruikt, kan echter zelf de democratie bedreigen. 'Het begint met het martelen van Palestijnen in de bezette gebieden, dan slaat het over naar Arabieren in Israël, dan naar joodse gevangenen en op een gegeven moment neemt de martelende agent het geweld mee naar huis', legt Friedman uit.

Het hele democratische bestel lijdt onder de zorg voor de veiligheid, zegt Arye Carmon, directeur van het Israëlische Instituut voor Democratie. 'De mensen laten andere overwegingen snel los als het gaat om de persoonlijke veiligheid', aldus Carmon. Het bestuur wordt er vaak ondoorzichtig door, beslissingen over leven en dood worden genomen in een kleine cirkel, zoals Israëls 'veiligheidskabinet'.

Carmon is zeer bezorgd over de toekomst van de Israëlische democratie in de nasleep van de intifada, het mislukken van het vredesoverleg en de aanslagen in Amerika. Ook volgens andere mensenrechtenactivisten is de klok wat vrijheden betreft jaren teruggedraaid.

Dan Yakir van de mensenrechtenbeweging ACRI waarschuwt de andere westerse democratieën daarom niet het Israëlische voorbeeld te volgen. 'Hysterie en paniek zijn slechte leidraden als het gaat om burgelijke vrijheden. Mensenrechten worden makkelijk aangetast maar niet zo makkelijk hersteld.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden