Islamofobie is een onzinnig begrip

Racisme is altijd fout en moet keihard worden bestreden. Maar wie weerzin tegen de islam of angst voor moslims bestempelt als racisme, probeert een zinnig debat te smoren, betoogt Jonathan van het Reve.

Demonstranten tijdens de tegendemonstratie tegen Pegida. Beeld anp

Racisme is fout, dat weet iedereen. Over kritiek op religie zijn de meningen wat meer verdeeld: de een vindt het altijd belangrijk en nuttig, de ander bijna nooit. Maar er zijn ook mensen die weinig onderscheid maken tussen religie-kritiek en racisme. Zij spreken bijvoorbeeld van 'islamofobie', alsof weerzin tegen de islam per definitie kortzichtig en irrationeel is. Sterker nog: zij beschouwen kritiek op moslims als een vorm van racisme.

Bij Pauw zat maandag de Libanese Belg Dyab Abou Jahjah. Hij zei: 'Als je een Mohammed tekent met een tulband, met een bom op zijn hoofd, dan ben je niet Mohammed aan het tekenen, maar een racistisch stereotype van de moslim aan het maken.' Nu is Abou Jahjah een omstreden activist, maar ook antropoloog Martijn de Koning (Vonk, 7 mei (+)) schaart zaken onder racisme die ik toch eerder kritiek op moslims zou noemen. Hij spreekt van de 'racialisering' van moslims, waarmee hij bedoelt dat een heel diverse groep mensen één label krijgt opgeplakt en vervolgens wordt weggezet als intolerant, achterlijk en onverenigbaar met 'onze' Nederlandse waarden - net als bij racisme.

De Koning noemt uiteraard Geert Wilders en Pim Fortuyn, maar ook Hilbrand Nawijn van Lijst Hilbrand Nawijn, die in Zoetermeer tegen een islamitische school heeft gepleit. Een SP'er beschuldigde Nawijn van racisme, maar werd daar onlangs in hoger beroep voor veroordeeld: de term 'racist' zou misplaatst en beledigend zijn. Een gevaarlijk arrest, vindt De Koning, want volgens hem zijn de ideeën van Nawijn toch echt racistisch, en dat moet iedereen kunnen benoemen.

Een label

Mensen die weerzin tegen de islam als een soort racisme beschouwen, stellen vaak met enige verontwaardiging vast dat alle moslims daarmee over één kam worden geschoren. De Iraanse huisarts, de Indonesische imam, de zelfmoordterrorist uit Rotterdam... totáál verschillende mensen. Wie uitspraken doet over 'moslims' of 'de islam', gaat daar volledig aan voorbij - precies zoals racisten eraan voorbij gaan dat niet elke neger of jood hetzelfde karakter heeft.

Het probleem met dat verwijt is dat dit 'label' niet bedacht is door kortzichtige critici, maar door de gelabelden zelf. Want hoe verschillend ze ook zijn, ze noemen zich toch echt allemaal moslim. Het is een functioneel woord, net als 'Duitser', 'meubel' of 'knaagdier'. Maar in tegenstelling tot stoelen en konijnen, gebruiken moslims dat woord zelf ook. Geheel vrijwillig. Wie zichzelf geen moslim vindt, kan met onmiddellijke ingang stoppen zich aangesproken te voelen. Toch gebeurt dat zelden, integendeel: veel Nederlanders van Noord-Afrikaanse afkomst voelen zich nauw verwant met de Palestijnen, juist op grond van die ene belangrijke overeenkomst: het zijn moslims.

Iets anders is dat er vaak negatief over 'de islam' wordt gesproken, en dat veel politici een grote tegenstelling schetsen tussen moslims aan de ene kant en 'onze joods-christelijke waarden' aan de andere kant. Dat laatste klinkt inderdaad nogal fout, maar ik denk dat het, ironisch genoeg, een vorm van ongemakkelijke beleefdheid is. Want door zo abstract en superieur te doen over hun eigen cultuur, hoeven die politici niet steeds te benoemen wat er allemaal mis is met de islam - terwijl je daar behoorlijk wat over kunt zeggen. Deze politici - en trouwens ook veel andere deelnemers aan het debat - gooien het op chauvinisme en traditie, juist om geen directe cultuur- of religiekritiek te hoeven geven.

Dyab Abou Jahjah. Beeld anp

Echte racisten

Is er dan helemaal niets aan de hand? Ja, natuurlijk wel. Er zijn genoeg mensen die doorschieten, die geloven dat elke moslim een primitieve boef is en onze maatschappij omver wil werpen. Het is hier nog lang niet zo erg als in Amerika tijdens de Koude Oorlog met de bestrijding van communisten, maar er zijn heus wel mensen die voor zo'n beleid zouden voelen. Op Facebook, op Twitter, misschien zelfs in de Tweede Kamer.

Maar ook voor zulke types is 'islamofobie' geen handige term, omdat de basis van hun afkeer niet irrationeel is, zoals bij homo- of agorafobie. Je zou ze anti-islamfanatici kunnen noemen, of moslimhaters. En ja, er zitten ongetwijfeld ook echte racisten tussen. En die moet je vooral ook zo noemen, dat is nogal wiedes. Iemand kan best een racist zijn én een islamcriticus. Maar dat die extreme, domme kant van het spectrum ook bestaat, is geen goed argument om iederéén die tegen islamitisch onderwijs is of de Koran een rotboek vindt, met rassenhaat te associëren - net zo min als de heksenjacht van senator McCarthy een reden is om álle bestrijders van marxisme verdacht te maken.

Nu kun je zeggen: ja maar wacht eens, de moslims zijn zwak. Ze zijn hier in de minderheid, hebben gemiddeld minder geld en kunnen zich dus niet goed verdedigen. Op zichzelf een sympathieke gedachte, maar zoals arabist Jan Jaap de Ruiter deze week al schreef: het zijn ook weer geen kleine kinderen. Je mag ze best serieus nemen. Persoonlijk vind ik het wel degelijk een beetje kinderachtig om waarheden te ontlenen aan een middeleeuws boek, maar om nou uit een superieur gevoel van medelijden op je hurken te gaan zitten en een oogje dicht te knijpen voor een van de grootste religies ter wereld - en in Nederland trouwens - dat slaat nergens op.

Groot verschil

Wie bezwaren tegen de islam toch per se wil blijven vergelijken met racisme, zal telkens weer aanlopen tegen een groot, fundamenteel verschil tussen die twee. Racisme is namelijk altijd en overal totale bullshit. Er zit niks in, ook niet een beetje. Het is alleen maar haat. Om een racistisch betoog te ontkrachten, hoef je dus niet geduldig uit te leggen dat ook Aziaten heus erg aardig kunnen zijn - wie dat niet snapt, is te achterlijk om mee te praten. Zeg je iets racistisch? Dan ben je gewoon af.

Maar bezwaren tegen religie, of zelfs angst voor gelovigen, daar kan best iets in zitten. De manier waarop heilige boeken de waarheid claimen en hoe intolerant veel gelovigen daarmee omgaan, is een harde realiteit. Al eeuwen. Je kunt het alsnog onterecht vinden dat zo'n religie wordt gevreesd of bespot, maar dan zul je toch echt moeten uitleggen waarom. Vertel maar: wat is er zo mooi en waardevol aan dat geloof? Dat valt in de praktijk nog niet mee, en het gebeurt dus ook nooit. Vaak is het beste wat je erover kunt zeggen dat veel gelovigen de leer met een korreltje zout nemen. Maar anders dan bij racisme, zul je op religiekritiek toch echt inhoudelijk moeten reageren.

Tenzij je het dus allemaal op een grote hoop gooit. Want als je weerzin tegen religie maar vaak genoeg als racisme bestempelt, kun je een zinnig debat voorkomen. Door iemand als Nawijn van racisme te beschuldigen omdat hij liever niet wil dat kinderen worden opgevoed met een ideologie waar hij tegen is, hoef je niet meer uit te leggen waarom islamitische scholen wél een goed idee zijn. De man is een racist, ziezo, discussie gesloten. Dat de rechter deze tactiek verbiedt, is inderdaad absurd en belachelijk, die zou niet over zulke dingen moeten gaan. Maar degene die 'racist' roept, maakt zich moreel gezien wel degelijk schuldig aan poging tot smoren van het debat.

Morele grens

Abou Jahjah, die de Deense Mohammed-cartoon dus racistisch noemt, wordt zelf vaak van jodenhaat beschuldigd vanwege zijn kritiek op Israël. In hetzelfde gesprek bij Pauw vertelt hij zuchtend hoe lastig dat is: 'Als ik niet meer over zionisme mag praten, hoe kan ik dan kritiek uiten op Israël?' Dat is precies het punt, maar hij snapt het blijkbaar alleen als het hem zelf overkomt. Of hij snapt het mechanisme juist heel goed, en gebruikt het bewust in zijn voordeel. Hoe dan ook: kritiek op Israël automatisch gelijkstellen aan antisemitisme is net zo contraproductief als kritiek op de islam afdoen als 'islamofobie'.

Alle vormen van écht racisme en échte discriminatie moeten keihard worden bestreden. Een politicus als Wilders, die altijd over 'minder islam' sprak, als die opeens over 'minder Marokkanen' begint, dan moet dat breed worden veroordeeld - zoals in dit geval trouwens ook netjes gebeurde. Juist als je bezorgd bent over vreemdelingenhaat, zou je sterk aan deze morele grens moeten hechten. Wie overal racisme ziet en de term steeds maar blijft oprekken, bereikt uiteindelijk alleen maar dat een heel belangrijk woord zijn betekenis verliest.

PVV-fractievoorzitter Geert Wilders. Beeld anp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden