Islamitisch doolhof

Wie zijn de woordvoerders van islamitisch Nederland? Een rondgang langs de belangrijkste moslimorganisaties levert een beeld op van verdeeldheid en versnippering: niemand spreekt namens een grote achterban....

LAST van 'plaatsvervangende schaamte' kreeg Yassin Hartog, toen hij eind mei het zaaltje binnenliep waar islamitisch Nederland aan de dialoog was begonnen met minister Van Boxtel van Integratiebeleid. Aanleiding voor het gesprek waren de homofobische uitspraken van imam El Moumni. Wat een ongeregeld zootje zit hier mee te praten, dacht Hartog. Rijp en groen liep door elkaar. 'Clowns' zaten erbij, die door een meerderheid van de moslimwereld niet serieus worden genomen.

Hartog, coördinator van de stuurgroep Islam en Burgerschap, telde zo'n veertig gesprekspartners. 'Hoe is het mogelijk dat Van Boxtel deze stoet stamhoofden bij zich heeft ontboden', zegt hij een week na het overleg. Hij schaamt zich voor de moslimgemeenschap, die niet in staat bleek een strakke delegatie te sturen. 'Er zaten kopstukken tussen, maar ook mensen die op lokaal niveau al lang zijn afgeschreven.'

Haci Karacaer, directeur van Milli Görüs-Noord-Nederland, was evenmin onder de indruk. 'Het leek of sommige organisaties mensen hadden gestuurd die toevallig tijd hadden. Woordvoerders die nauwelijks een achterban hebben, die alleen geilen op een gesprek met de minister.' Karacaer ziet niet zoveel in zo'n ad-hoc ontmoeting. Maar hij vond dat hij er niet onderuit kon, omdat een van zijn imams (een stagiair, beweert hij) zich in het openbaar achter de uitspraken van El Moumni had geschaard. 'Als de minister met eigen oren wil horen dat wij afstand nemen, dan ga je.'

Van Boxtels ministerie kan geen lijst leveren van de deelnemers aan het debat. 'We hebben het aan de organisaties zelf overgelaten wie ze zouden sturen', is de reactie. Uitgenodigd waren vertegenwoordigers van de Nederlandse Moslimraad (NMR), het Inspraak Orgaan Turken (IOT), de Raad van Moskeeën, de Unie van Marokkaanse Moskee-organisaties in Nederland (UMMON) en het Samenwerkingsverband van Marokkanen en Tunesiërs (SMT).

Robuuste namen, die stevige instituties doen vermoeden. Maar achter de ferme titels schuilt een wereld van verdeeldheid, van etnische en ideologische versnippering. In de Raad van Moskeeën is geen Surinaamse, Marokkaanse of Pakistaanse moslim te bekennen. Die raad is louter Turks, maar probeert wel diverse stromingen samen te binden. Waaronder de extreem-nationalistische Turkse Federatie Nederland en het overgrote deel van de moskeeën die zijn gelieerd aan Diyanet, het Turkse Directoraat van Godsdienstzaken.

Maar er is meer. Milli Görüs, gesplitst in een Zuid-Nederlandse conservatieve tak en een vooruitstrevender afdeling Noord-Nederland, die onder leiding van Karacaer heeft besloten zich nergens bij aan te sluiten. Karacaer: 'Wij willen zo snel mogelijk integreren in de hoofdstroom van dit land. Als we moeten wachten op andere organisaties, worden we ver teruggeworpen.'

Er zijn alevieten, naar schatting een derde van de Turkse gemeenschap. Die hebben religieus-ideologische geschillen met de rest en zijn verenigd in de koepel HAK-DER. De alevieten komen nauwelijks aan bod, omdat ze volgens HAK-DER-voorzitter Nurettin Atundal, 'humanistisch georiënteerd' zijn, de kernwaarden van de Nederlandse samenleving respecteren en er zelden mee in aanvaring komen. Het steekt Atundal dat hij door de overheid nooit wordt uitgenodigd voor een debat. 'Zo'n El Moumni-affaire wordt ons ook aangerekend. Dus willen we meepraten.'

Van de immigrantengroepen zijn de Turken op landelijk niveau nog het best georganiseerd. De Marokkanen hebben wel een waaier van lokale organisaties opgericht, maar maken op nationaal niveau nauwelijks een vuist. De enige koepel van betekenis is UMMON, die, zegt vice-voorzitter Driss El Boujoufi, 'zo'n twee keer per jaar overleg voert met zestig tot tachtig moskeeën'. Boujoufi: 'UMMON heeft geen zeggenschap over het beleid van andere moskeeën. Een thema als homoseksualiteit komt op UMMON-niveau niet aan de orde. Elke moskee bepaalt dat zelf.'

In dit islamitische doolhof is het voor overheid en media een helse opgave goede woordvoerders te vinden. Homohaat, jeugdcriminaliteit, hoofddoekjes: bij wie moet worden aangeklopt voor de visie van de islamitische gemeenschap?

'Ik kan me de behoefte aan een islamitische spreekbuis wel voorstellen, maar het is een illusie', zegt Thijl Sunier, die is gepromoveerd op leiderschap en Turkse organisaties. 'Zoiets zal er niet snel komen. De islam is, net als in wezen het protestantisme, een egalitaire godsdienst. Er is geen hiërarchie. Iedere moslim heeft zijn eigen band met Allah. En niemand, ook een imam niet, kan namens hem spreken.'

De Nederlandse maatschappij dwingt de diverse bevolkingsgroepen tot de vorming van nationale overlegorganen. Veteranen, ooit ook hopeloos verdeeld, en Hindoes hebben de voordelen van onderlinge samenwerking ontdekt. Protestanten trekken samen op in de Raad van Kerken. Volgens Sunier is er wat de islam betreft sprake van 'democratisch ongeduld'. Moslims zijn nog niet zo lang in Nederland. Het integratieproces is nog maar net op gang gekomen. Dus mag niet worden verwacht dat al die stromingen en etniciteiten zich zonder morren verenigen.

Toch wordt die eis telkens weer gesteld, constateert Sunier. De golf van verontwaardiging die door de westerse wereld trok nadat ayatollah Khomeini in 1989 de fatwa uitsprak over de Britse schrijver Salman Rushdie, leidde toen tot de wens te komen tot één islamitische spreekbuis. De Islamitische Raad Nederland (IRN) werd opgericht, maar heeft behalve een ris voorzitters (die hun functie een gewichtige plaats konden geven op hun curriculum vitae) weinig concreets opgeleverd.

De overheid en media moeten toch ergens te rade gaan. Maar bij wie? Een rondgang langs Nederlandse islamkenners en islamitische woordvoerders levert een keur aan namen op. Men is het duidelijk niet eens. Toch is een bescheiden topvijf te destilleren van namen die het meest worden genoemd: de Marokkaan Driss El Boujoufi (UMMON), de Turk Haci Karacaer (Milli Görüs Noord-Nederland), de Surinamer Derwisj A. Maddoe (Nederlandse Moslim Raad), de Turk Saban Günes (voorzitter IOT) en de Marokkaan Mohamed Sini (voorzitter Islam en Burgerschap).

El Boujoufi (56) is in de versplinterde Marokkaanse bestuursstructuur de enige die een koepel vertegenwoordigt. Hij kwam hier 36 jaar geleden als gastarbeider, werkte in een tassenfabriek en als plaatwerker, is betrokken bij diverse pogingen te komen tot inter;etnische organisaties.

Karacaer (38) spreekt niet namens een grote koepel. Hij begrijpt de Nederlandse en de Turkse samenleving en kan bruggen slaan. Al wordt hem regelmatig verweten te ver voor de troepen uit te lopen. Hij studeerde aan de Hoge Economische School in Amsterdam, werkte bij het GAK en ABN-AMRO en is verbonden aan de moskeevereniging Ayasofia in Amsterdam.

Günes (37) probeert diverse ideologische Turkse stromingen samen te brengen. Hij studeerde bestuurskunde aan de Universiteit van Amsterdam, schreef de jeugd;roman De koffer, was bestuurslid van Radio West en heeft inzicht in twee culturen. Naar aanleiding van de schietpartij in Veghel en de discussie over eerwraak organiseerde hij debatten onder Turken.

Maddoe (46) is al jaren overtuigd van de noodzaak tot een islamitisch platform. Zijn organisatie is interetnisch. Hij is oprichter van NMR, zit in het bestuur van Islam en Burgerschap, werkt als opbouwwerker in Rotterdam en is actief in het Haagse wijkplatform Transvaal. Bijna drie jaar geleden probeerde Maddoe het debat over homo's en islam te entameren. Dat was te vroeg, hij schroeide zich aan het taboe.

Sini (43) is clusterdirecteur bij het Regionaal Opleidingen Centrum in Utrecht en in dezelfde stad PvdA-gemeenteraadslid. Hij is bestuurslid Internationaal Jaar van Vrijwilligers-2001 en bekleedt tal van andere bestuursfuncties. Hij schuwt taboes niet en probeert sinds 1998 het debat over schurende waarden en normen van de grond te krijgen.

Veel gesprekspartners hebben behoefte de 'democratisch ongeduldigen' een hart onder de riem te steken. Vergeet in het overleg de nieuwe generatie niet, zeggen ze, de studenten en intellectuelen die zich beter thuisvoelen in de Nederlandse samenleving. Maddoe: 'Je ziet dwarsverbanden ontstaan tussen jonge moslims, voor wie de islam meer betekent dan het Turkse, Surinaamse of Marokkaanse erfgoed. De jongeren hebben minder last van hokjesgeest.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden