Islamisten verliezen vaak

Vrije verkiezingen in Egypte straks? Waarschijnlijk. Fundamentalisten aan de macht? Sharia rules? Wie weet. Maar de praktijk in de islamitische wereld leert anders.


Feit 1: Als burgers in een islamitisch land vrij kunnen kiezen, stemmen ze vrijwel altijd in grote meerderheid op gematigde partijen.


Feit 2: Hoe vrijer en democratischer een moslimland, hoe geringer de steun voor fundamentalisten.


Feit 3: Een ruime meerderheid van de moslims in de wereld woont in een land met een door vrije verkiezingen aan de macht gekomen, niet-fundamentalistische regering.


We gaan de landen even af.


Om te beginnen Indonesië, het bevolkingsrijkste islamitische land ter wereld. Sinds het einde van de Soeharto-dictatuur heeft Indonesië een democratie waar veel ontwikkelingslanden jaloers op kunnen zijn. In religieuze zin beleefde de islam na Soeharto een opleving, en extremistische splintergroepen maakten veel kabaal, maar bij verkiezingen bleven islamitische partijen ver in de minderheid. De Gerechtigheids- en Welvaartspartij (PKS) stagneerde in april 2009 op 7,9 procent van de stemmen. 'Indonesië raakt uitgekeken op de moslimpartijen', schreef onze correspondent Michel Maas.


Volgend land: Bangladesh, no. 4 op de lijst landen met de meeste islamitische inwoners (Pakistan is 2, India is 3). Bangladesh kent een sterke seculiere traditie. Seculiere partijen zijn afwisselend aan de macht, op het moment de centrumlinkse Awami Liga. De islamistische Jamaat-i-Islami scoort altijd pover bij verkiezingen. In december 2008 werd de Jamaat verder gemarginaliseerd, met 2 zetels van de 300 (4,6 procent van de stemmen).


Voor het verwante Pakistan geldt iets dergelijks. Pakistan heeft qua islamitisch radicalisme een ruiger imago dan Bangladesh, en niet ten onrechte. Maar ook hier leven de fundamentalistische partijen in de marge van het electorale landschap. Hun hoogtepunt beleefden ze in 1991, met 12 procent van de stemmen, daarna werd het almaar minder. Bij de verkiezingen van 2008 wonnen de islamisten slechts 6 van de 337 zetels in het parlement.


Ander land: Turkije. Is de regerende AK-partij een wolf in vermomming? Vooralsnog blijft de Turkse democratie gekleed in witte schaapjeswol. De verkiezingsoverwinningen van de AK-partij hebben niet bepaald geleid tot invoering van de sharia of het afschaffen van de democratie. Integendeel: bij uitstek de AK-regering heeft er sinds 2002 voor gezorgd dat Turkije zich heeft gevoegd naar de Europese opvattingen over democratie en mensenrechten. De sharia komt niet voor in het AK-program.


Dit zijn lang niet de enige voorbeelden. Charles Kurzman en Ijlal Naqvi onderzochten verkiezingen in moslimlanden. In de afgelopen veertig jaar, schrijven ze in Journal of Democracy, hebben aanhangers van de politieke islam deelgenomen aan 89 parlementsverkiezingen in 21 landen. Conclusie: 'Hun electorale prestaties waren over het algemeen niet indrukwekkend.' De gangbare score was 7,3 procent van de stemmen en 6 procent van de zetels.


Een andere conclusie van Kurzman en Naqvi: hoe meer verkiezingen routine worden, des te slechter islamitische partijen het doen. En: hoe vrijer het politieke klimaat, hoe sterker de seculiere krachten. De bevindingen van de onderzoekers 'weerspreken lijnrecht de zorg dat vrije verkiezingen onontkoombaar leiden tot overwinningen van islamitische partijen'.


Islamisten die verkiezingen winnen zijn de uitzondering, islamisten die verkiezingen verliezen zijn de regel.


Het is daarom merkwaardig dat in het debat over Egypte en de Moslimbroeders voortdurend wordt verwezen naar de verkiezingszege van Hamas in 2006 en die van het FIS in Algerije in 1991. Zo'n eenzijdige steekproef moet wel leiden tot een voorgebakken slotsom. Alsof voor een zoölogisch onderzoek alleen paardachtigen met zwartwitte strepen worden geselecteerd, met als conclusie: alle zoogdieren zijn zebra's.


Fundamentalisme tiert vooral welig in straatarme conflictgebieden, waar de staat is gedesintegreerd: Afghanistan, Gaza, Somalië. Wie de toestand in de Gazastrook - bezetting en isolering door Israël, maatschappelijke en politieke uitzichtloosheid, neergeslagen intifadahs, corrupt PLO-bestuur - ziet als maatgevend voor de Arabische wereld, houdt zichzelf voor de gek. Het waren unieke factoren die de Palestijnen ertoe brachten Hamas te stemmen, toen ze eindelijk eens hun stem konden laten horen.


Zo namen de Algerijnen in 1991 de allereerste gelegenheid te baat om af te rekenen met een elitair, corrupt, autoritair regime, dat de idealen van de bevrijdingsstrijd had verkwanseld met een failliet socialisme.


Naarmate de tijd verstrijkt na die ene eruptie van protest, kalft de steun voor de politieke islam af. Het maatschappelijk middenveld organiseert zich, vrouwenorganisaties slaan de piketpalen van vrouwenrechten. En ook de islamitische partijen zelf worden in een democratische context gematigder. Kurzman en Naqvi bevestigen deze trend.


Wie in de moslimwereld raakt nog geïnspireerd door het elan van de Iraanse revolutie van 1979? Geen hond - pardon, geen zebra. Iedereen weet inmiddels waartoe het geleid heeft.


Hoe de allereerste vrije verkiezingen in Egypte zullen verlopen, is moeilijk te voorspellen. Het lijkt er op dat de Moslimbroeders niet de meerderheid zullen halen. De ervaringen in de islamitische wereld wijzen erop dat hun aanhang daarna alleen maar zal slinken.


Bovendien: is er een andere democratische mogelijkheid dan de proef eindelijk op de som nemen? Als ik iets heb geleerd, toen ik de voorbije weken in Caïro was, dan wel dat de Egyptenaren niet snakken naar de sharia of naar een ayatollahbewind, maar naar democratie, vrije verkiezingen, een fatsoenlijke regering. 'Net zoals jullie in Europa', zo kreeg ik steeds weer op het hart gedrukt door studenten, vrouwen, oudere intellectuelen, jonge arbeiders.


Treurig om te zien hoe menigeen in het Westen het aanvankelijk maar niks vond, democratie in Egypte. Door de kracht, de authenticiteit en uiteindelijk het succes van de volksbeweging is dit sentiment inmiddels beperkt tot de loony right. Maar misschien moeten sommigen toch eens bij zichzelf te rade gaan: hoe diep is hun democratisch instinct eigenlijk geworteld?


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden