Isabel Allende

Zonder dictator pinochet voor wie ze uit chili vluchtte, zou isabel allende waarschijnlijk nooit boeken hebben geschreven. 'ik ben met schrijven begonnen omdat ik geen journalist meer kon zijn, uit wanhoop.' de kwalificatie verhalenvertelster draagt ze met trots....

Als je een beroemde Latijnsame ri kaanse schrijfster bent, uit Chili moest vluchten voor de militairen en je naam is ook nog eens Allende, dan komt het gesprek onvermijdelijk op dictator Augusto Pino chet. 'Iedereen wacht op het moment dat Pinochet sterft. Hij is als een steen die alles verstopt, ook al is hij nu een oude man die nergens meer voor dient. Hij is half dement, kan zijn eigen naam niet meer uitspreken. Toch vertegenwoordigt hij nog steeds iets, is hij een bindende kracht voor het leger. Maar hij is heel oud, en hij gaat dood, en de wereld draait door.

'Pas als hij dood is, kan de grote verandering in Chili plaatsvinden. Er zal geen gerechtigheid komen voor de slachtoffers van de onderdrukking, maar zij zullen tenminste de waarheid te weten komen over wat er is gebeurd. Pinochet zal niet in de geschiedenisboeken belanden als de redder van het vaderland, maar als een asesino, een moordenaar.'

Persoonlijk had ze nooit verwacht dat de generaal ooit voor de rechter zou staan. 'Ik ken mijn land heel goed. De Chilenen zouden niets ondernomen hebben als de Britten Pinochet niet hadden gearresteerd in Lon den. Zonder dat was Pinochet tot zijn laatste dagen senator voor het leven gebleven, geres pecteerd, behangen met onderscheidingen, zijn verjaardag op straat vierend. Wat de Britten hebben gedaan, dank zij rechter Gar zón in Spanje, heeft de situatie volledig gewijzigd. Pinochet werd een verdachte. Dat was een wonder. Hopen dat het daadwerkelijk tot een proces zou komen is te veel van het goede. Maar de wereld, en ook Chili, heeft hem moreel veroordeeld.'

In de kast achter haar staat een portret van haar oom Salvador Allende, de president tegen wie de militairen op 11 september 1973 in opstand kwamen. Daarnaast een foto van Isabel Allende samen met haar oom. Zij is allang niet meer het nichtje van, zij is een van de bekendste en bestverkochte schrijfsters ter wereld, maar haar verleden sleept ze met haar mee. Gek genoeg zijn er nog altijd mensen die haar verwarren met die andere Isabel Allende, dochter van de vermoorde pre sident en parlementslid van de Socia listische Partij. 'Ik heb al jaren een afspraak met mijn nichtje. Als ze haar vragen een boek van mij te signeren, dan signeert ze het. En als ze tegen mij zeggen dat ze me hebben gezien bij een demonstratie in Italië, dan zeg ik: klopt. Want uitleggen is te ingewikkeld. Wij zijn totaal verschillend: zij is lang en heeft blauwe ogen, ik ben klein en heb zwarte ogen. Maar nog steeds gebeurt het dat bij een recensie van een van mijn boeken een foto van haar verschijnt. Omdat in het archief van die krant wel haar foto zat en niet de mijne. Soms begaan zelfs uitgevers die vergissing.'

Isabel Allende (1942) ontvangt in haar kantoor in San Francisco. Of liever in Sau salito, het luxueuze dorp aan de andere kant van de Golden Gate Bridge waar veel kunstenaars zijn neergestreken om te genieten van het uitzicht op de baai en de stad. Een buitengewoon energieke vrouw die in hoog tempo gevoerde, serieuze betogen afwisselt met schaterlachen. 'Hoeveel uren van mijn leven ik heb geposeerd?', zucht ze wanneer de fotograaf met haar in de weer is. 'Geen idee, maar vast meer dan dat ik de liefde heb bedreven. Treurig, hè?'

De Chileense is in Californië beland omdat 'ik een van die mensen ben die zegt: mijn huis is waar mijn geliefden zijn. Nu is Cal i fornië mijn huis want hier zijn mijn zoon, mijn kleinkinderen, mijn man.' Maar hoe ver haar geboorteland nu weg is, het blijft voor op haar tong liggen en ze blijft zich druk maken over wat daar gebeurt, of niet gebeurt. Bijvoorbeeld dat in Chili echtscheiding wettelijk nog altijd niet is toegestaan.

'In dit opzicht is het een achterlijk land. Echtscheiding bestaat niet, al gaat iedereen uit elkaar. Niet een van mijn vriendinnen is bij dezelfde man gebleven. Maar je kunt het niet legaal doen. De enige manier om legaal uit elkaar te gaan is het huwelijk ongeldig te laten verklaren met wederzijdse instemming, wat ik gedaan heb met mijn eerste man. Chili is fundamentalistisch. De katholieke kerk heeft zeer veel gewicht. Abor tus bij voor beeld, daar kun je niet eens over praten. Natuurlijk bestaat het, iedereen doet het.

'De vrouwen zijn merkwaardig genoeg heel georganiseerd, heel vrij, heel assertief. De Chileense vrouwen zijn veel sterker dan de mannen, maar ze hebben minder rechten, zijn veel meer achtergesteld dan in de rest van Latijns Amerika. De katholieke kerk is heel sterk, en die richt zich op de vrouwen. De vrouwen zouden de eersten zijn die zouden profiteren van echtscheiding waar de kerk zich tegen verzet.

'Tijdens dictatuur heeft de kerk in Chili zich wel veel beter gedragen dan in Argen tinië. Een deel van de kerk hielp werkelijk de slachtoffers van de onderdrukking. Dat is een troefkaart, een aas in handen van de kerk waar ze twintig jaar later veel profijt van heeft gehad. Want op die manier heeft de kerk veel mensen aangetrokken die zich anders nooit tot haar zouden hebben gewend. De kerk werd erdoor gerespecteerd.'

In Californië leeft Isabel Allende tussen twee culturen. 'Ik schrijf in het Spaans, probeer het Spaans te handhaven als de taal op mijn kantoor, in de omgang met mijn man. Ik lees in het Spaans, mijn hele werk is in het Spaans, maar ik leef in de Verenigde Staten. Dus voltrekt een deel van mijn leven zich in het Engels. Ik heb gemerkt dat in de jaren dat ik in dit land boeken publiceer, die natuurlijk in het Engels worden vertaald, ik een zekere positie heb verworven in de Spaanstalige gemeenschap hier, waardoor ik vaak word gevraagd te praten over de latinos of voor de latinos, en zo als een brug te functioneren tussen de Amerikaanse cultuur en de onze.

'Vooral in staten als Californië en Texas dringt het Spaans steeds dieper de cultuur binnen, al verdedigen de Verenigde Staten zich zo goed ze kunnen. Maar de latinos zijn Californië aan het heroveren, geen twijfel mogelijk, en men rekent dat ze binnen twintig jaar de grootste etnische minderheid in de Verenigde Staten zullen zijn.'

Allende praat uitgebreid over de situatie van de immigranten uit Latijns Amerika: de illegalen, de tweede generatie die zich integreert en door haar stemrecht een politieke factor is geworden. 'Mijn laatste twee boeken, Fortu na's dochter en Portret in sepia gaan over de immigratie, over de relatie tussen Chili, La tijns Amerika en Californië, Verenigde Sta ten. Ik weet niet of ik een integrerende factor ben, maar ik weet wel dat mijn boeken ertoe bijdragen dat ze er in de vs achter komen wie wij zijn. Er gebeurt iets heel merkwaardigs hier. In de Verenigde Staten zie je latinos overal, het contact is permanent. Maar toch zijn ze onzichtbaar voor de ogen van een blanke Amerikaan. De latino-immigrant is voor hem onzichtbaar, het is de persoon die zijn auto wast of hem bedient in het restaurant, maar hij ziet hem niet.'

Isabel Allende was jarenlang een politieke balling in Venezuela, na haar gedwongen vertrek uit Chili. In Californië voelt zij zich echter een immigrant. 'Ik ging naar Venezuela omdat het een van de weinige landen in Latijns Amerika was waar je nog kon werken, waar een democratie was en waar ze Spaans spraken. Het was een goede keus. Heel veel ballingen uit Chili, Argentinië en Uruguay gingen naar Spanje, dat leek ons heel ver, want we dachten dat de dictatuur niet zo lang zou duren en we snel weer terug konden. We dachten geen moment dat de dictatuur zeventien jaar zou duren. In Venezuela heb ik me nooit aangepast, maar dat was niet de schuld van het land. Ik keek voortdurend naar het zuiden, met het idee dat ik snel terug kon.

'Ik heb de ervaring van een politiek vluchteling en die van een immigrante, nu in de vs. De mentale houding van die twee is heel verschillend. De houding van de vluchteling is dat je ergens tijdelijk bent en voortdurend wacht op het moment van je terugkeer naar huis. De houding van de immigrant is dat je alles achterlaat en een nieuw leven in een nieuw land gaat opbouwen. Dat is een veel positievere, dynamischere, energiekere houding. De politieke vluchteling daarentegen is als verlamd, dat is wat mij overkwam in Vene zuela. Ik heb daar nooit echt mijn koffers uitgepakt, ik leefde steeds met het gevoel dat ik elk moment weer naar Chili kon.'

Ze praat graag over politiek, ook in lezingen, omdat ze vindt dat Latijns-Amerikaanse schrijvers nog altijd een speciale rol vervullen. 'Wanneer ik een lezing houd, beperk ik mij niet tot een literaire of academische verhandeling. Ik ben een beetje van het oude stempel, praat nog steeds over feminisme en politiek, heb nog steeds een passie voor dezelfde zaken. Dat blijkt ook uit mijn werk.

'Ik geloof dat dit onvermijdelijk is wanneer je romans schrijft. Die zijn nu eenmaal een reflectie van wat je denkt. Ik kan alleen schrijven over wat ik belangrijk vind, over wat een echo in mijn eigen leven heeft. Ik zou niet een roman kunnen schrijven over de beurs in New York, of een thriller over een moordenaar. Ik zou dat niet kunnen omdat het mij niet raakt, het niets te maken heeft met mijn leven. En schrijvend over wat mij interesseert, schrijf ik uiteindelijk natuurlijk over politiek, over de positie van de vrouw, over familie, over eer, over gerechtigheid, over alles wat mij persoonlijk interesseert.

'Zonder Pinochet en mijn gedwongen vertrek uit Chili was ik waarschijnlijk nooit schrijfster geworden. Als ik in Chili was gebleven, was ik nog steeds journaliste, en beslist een heel gelukkige journaliste, want ik hield veel van wat ik deed. Ik ben begonnen boeken te schrijven, omdat ik geen journalist meer kon zijn, uit wanhoop.'

Haar privé-leven is in grote lijnen tot haar boeken doorgedrongen: haar jeugd en haar familie in haar debuutroman Het huis met de geesten, de dictatuur van Pinochet in Liefde en schaduw, haar nieuwe Amerikaanse man in Het oneindige plan, de ziekte en de dood van haar dochter in Paula en haar nieuwe Californische wereld in For tuna's dochter en Portret in sepia.

'Ja, alles is van nut: alles wat mij overkomt, de mensen in mijn omgeving, alles wat mij interesseert, het leven zelf. Soms heeft het thema van een boek niets te maken met mijn eigen leven. Fortuna's dochter bijvoorbeeld is een boek over de goudkoorts, en over een meisje dat van Chili naar Californië komt. De positie van dit Chileense meisje in de negentiende eeuw dat de wereld oversteekt om in een onbekende wereld te komen, een manlijke wereld waarvan ze de regels niet kent, waarvoor zij nog geen instrumenten heeft om zich aan te passen noch wapens om zich te verdedigen, ze moet die mannenwereld veroveren, dat is iets dat ik heel goed ken. Want ik ben van de eerste golf van feministen in Chili. Wij kwamen uit een masculiene wereld om een voor ons maagdelijk terrein te veroveren, en we hadden geen idee hoe we dit moesten doen. Die kracht die we ik weet niet waar vandaan moesten halen, die ken ik, dus kan ik erover schrijven.'

Mannen zijn niet bepaald de helden in haar boeken. 'Nee, maar heel af en toe vind je er eentje. Veel dingen in mijn werk komen uit mijn eigen jeugd. Zo zijn er geen vaders in mijn boeken. Wel heel veel in de steek gelaten kinderen, ik zou een weeshuis kunnen beginnen met al die verlaten kinderen in mijn boeken. Sterke vrouwen, afwezige vaders. In mijn werk vind je veel matriarcas omdat die er nu eenmaal veel zijn in Latijns Amerika. Want de mannen, ondanks al hun machismo en het belang dat ze hechten aan hun eer, hun naam, hun zoon, laten veelal hun gezin in de steek. Vrouwen blijven, zijn de hoeksteen van het gezin. Mannen zijn passanten.'

Isabel Allende is een van de best verkopende schrijvers in de wereld. Je kunt vrijwel nergens komen of een van haar boeken staat op de plaatselijke bestsellerlijst, niet zelden op de eerste plaats. Haar werk is vertaald in 27 talen, los van de piratenedities in tal van andere talen. Een verklaring voor dit exorbitante succes heeft zij niet. 'Ik weet het niet. Ik heb geluk gehad. Het kan zijn dat ik een kijk op het leven heb waarmee veel mensen zich identificeren, vooral vrouwen. 70 Procent van mijn lezers is vrouw, van alle leeftijden. De andere 30 procent zijn jonge mannen. Mannen boven de vijftig lezen mijn boeken helemaal niet.

'Ik geloof dat mijn boeken makkelijk te lezen zijn, en makkelijk te vertalen. Daar om bereiken ze veel mensen. Ik experimenteer niet met de taal, ik probeer zo helder mogelijk te schrijven. Ik denk dat ik dat van de journalistiek heb meegekregen. Als journalist probeer je zoveel mogelijk mensen te bereiken met een helder taalgebruik. Het hoeft niet simpel te zijn, maar wel helder. Lezers waarderen dit.

'Ik bedenk en vertel graag verhalen. Wat gebeurde er, hoe het voelde, hoe heet het was, hoe de dag verliep, hoe de kamer eruit zag, wat voor kleren ze aan hadden. Het begint altijd met grote halen, ik weet niet goed waar ik heen wil, maar naarmate ik langer bezig ben komen de personages uit de schaduw en veranderen in mensen. En daarna blijven ze een tijd bij mij, vertellen hun leven, en plotseling beginnen ze dingen te doen die ik niet gepland had, waarvan ik niet wist dat ze ze zouden gaan doen. Dat is een fantastisch moment.'

In de literaire kritiek wordt Isabel Allende vaak afgedaan als een storyteller, geen schrijfster, maar een vertelster. 'Ja, een narradora. De critici, vooral in Chili, behandelen me dikwijls niet als een schrijfster maar als een vertelster, alsof vertellen een minder genre zou zijn dat vooral aan vrouwen wordt toebedacht. Ze zeggen nooit dat een man een narrador is, alleen van vrouwen. Ik draag die kwalificatie met veel trots, want ik geloof dat iedereen kan leren schrijven of muziek leren maken, maar wat je niet kunt leren is vertellen of componeren. Dat is iets wat iemand in zich heeft. Dus wanneer ze mij zeggen dat ik een verhalenvertelster ben, voel ik me trots.'

De generatie schrijvers die in de jaren zestig de Latijns-Amerikaanse literatuur tot grote bloei bracht, was een pure mannenclub: García Márquez, Vargas Llosa, Fuentes. Die zijn nog steeds actief, maar in de jongere generatie zijn het vrouwen die de dienst uitmaken. Schrijfsters als de Colombiaanse Laura Restrepo, de Mexicaanse Angeles Mastretta en, voorop, Isabel Al lende uit Chili.

'Er zijn altijd veel vrouwen geweest die schreven, maar er werd nooit aandacht aan besteed. De kritiek negeerde ze, ze werden nauwelijks gedistribueerd. Maar de uitgevers zijn gaan beseffen dat veel meer vrouwen dan mannen romans kopen. Ze hebben ontdekt dat er een markt is, en zijn op zoek gegaan naar schrijfsters voor die markt. Van daar dat er nu ineens meer aandacht is voor door vrouwen geschreven literatuur dan ooit. In Latijns Amerika hebben vrouwen altijd geschreven, vanaf Sor Inés de la Cruz, in de zeventiende eeuw. Nu is er een golf omdat veel vrouwen door vrouwen geschreven boeken zoeken en uitgevers boeken willen verkopen.

'Als ik twintig jaar later was geboren, was ik veel vroeger schrijfster geworden. Want er zou een vrouwelijk model zijn, een markt, uitgevers met belangstelling.

'Toen ik Het huis met de geesten geschreven had, heb ik het naar ontelbare uitgevers gestuurd. Van de meesten kreeg ik niet eens een afwijzend briefje, ze negeerden me volledig. Het was uiteindelijk een vrouw, de Spaanse literair agente Carmen Balcells, die ervoor zorgde dat mijn boek gepubliceerd werd.

'Er was geen markt voor in Latijns Amerika. Het verscheen eerst in Spanje, en pas vijf jaar later in Latijns Amerika, nadat het al was vertaald in het Duits, het Frans, het Engels. Ik woonde in Venezuela en had al drie boeken gepubliceerd, maar niemand kende me.

'De literatuur is altijd een mannenbolwerk geweest, en is dat in zekere zin nog steeds. De critici in Latijns Amerika hechten nooit hetzelfde belang aan door vrouwen geschreven romans. In de Verenigde Staten en Europa gelukkig wel. Daar beoordelen ze een roman op zijn literaire waarde, niet op grond van de sekse van de auteur.

'Ik ken mensen die recht in mijn gezicht hebben gezegd: ik lees geen boeken die door vrouwen zijn geschreven. Als vrouw moet je nog altijd de dubbele inspanning leveren dan welke man ook om de helft van het respect te krijgen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden