ProfielTikTok

Is TikTok een werkelijke dreiging, of slechts een speelbal in een groter conflict?

Beeld Pep Boatella

De Chinese ondernemer Zhang Yiming had een droom: een wereldwijd techbedrijf leiden, zoals Google of Amazon. Maar na enkele succesvolle jaren is zijn app TikTok nu verstrikt geraakt in een geopolitieke strijd.

Aan de muren van het Chinese hoofdkantoor van ByteDance, het moederbedrijf van de razend populaire filmpjesapp TikTok, hangen citaten van (oud-)topmannen van Amerikaanse techbedrijven. Mannen als Eric Schmidt van Google (‘Het ego creëert blinde vlekken’) en Jeff Bezos van Amazon (‘Het is altijd dag 1’). Het zijn iconen voor de Chinese computeringenieur Zhang Yiming, die ByteDance heeft opgericht. Hij verslindt hun biografieën en heeft zijn bedrijf naar hun voorbeeld uitgebouwd.

Zhang dweept met Amerikaanse techbazen, al sinds hij als tiener zijn eerste computer kreeg. Sindsdien heeft hij maar één droom: een internationaal internetbedrijf leiden, zoals Google of Amazon. Bijna was het hem gelukt, met TikTok, de app die wereldwijd miljoenen tieners aan hun schermen gekluisterd houdt. Het eerste Chinese socialemediabedrijf dat, na alle Amerikaanse voorgangers, de hele wereld leek te veroveren. Tot Zhangs droom werd doorgeprikt door de geopolitieke realiteit.

Na jaren van internationale successen is TikTok de afgelopen weken op tal van plaatsen verstrikt geraakt in nationale agenda’s. In India, TikToks grootste buitenlandse markt, werd de app eind juni verboden, na een grensconflict met China. In Hongkong, slagveld in de machtsstrijd tussen de Verenigde Staten en China, trok het bedrijf zich uit voorzorg terug. En in de VS kreeg ByteDance vorige week een ultimatum: binnen 45 dagen verkopen aan een niet-Chinees bedrijf, of kappen. President Trump bekrachtigde de maatregel vrijdag in een decreet: als TikTok over 45 dagen nog eigendom is van ByteDance, wordt zakendoen met het bedrijf verboden.

Zhangs uiteengespatte droom is een verhaal van overhaaste groei, van onderschatte cultuurverschillen en van communicatiefouten. Maar ook – en vooral – het verhaal van een geopolitieke botsing tussen China en de Verenigde Staten, waarin een grenzeloos techbedrijf werd vermorzeld. En waarin het wereldwijde web, voor zover dat nog bestaat, nog verder dreigt uiteen te vallen, in regionale netwerken afgescheiden door een digitale IJzeren Muur.

Het verhaal begint in 2012, als Zhang, een dan 29-jarige computernerd uit de Zuid-Chinese provincie Fujian, in een vierkamerappartement in Beijing het techbedrijf ByteDance opricht. Zhang, zoon van een bibliothecaris en een verpleegkundige, krijgt als scholier een computer en is meteen verkocht. Hij leert zichzelf computers repareren, wordt software-ingenieur, jobhopt een tijdje tussen start-ups en ontvouwt dan zijn eigen plannen. Hij wil apps bouwen, met onweerstaanbare algoritmen.

Hij begint met Jinri Toutiao – letterlijk: ‘De krantenkoppen van vandaag’ – een Chinese nieuwsapp die precies de verhalen selecteert waarop lezers normaal zelf zouden klikken. De selectie, bij de meeste gebruikers een mix van roddels, lollige filmpjes en serieus nieuws, slaat meteen aan en ByteDance is gelanceerd. Het bedrijf bouwt vervolgens een hele stal van nieuws-, entertainment- en communicatieapps uit.

De grote doorbraak volgt in 2016 met Douyin, een app waarop Chinese tieners ultrakorte dans-, comedy- en playbackfilmpjes delen. Met een algoritme dat video’s op maat voorschotelt en dat aanzet tot eindeloos scrollen, trekt Douyin tegenwoordig 400 miljoen dagelijkse gebruikers. ‘Zhang Yiming en zijn ingenieurs trainen machines om je hart te doorgronden’, schrijft techblogger He Jiayan. ‘Tegelijk trainen ze jou om aan hun machine verslaafd te raken.’

Dansjes delen

De app TikTok, eigendom van het Chinese bedrijf ByteDance, werd eind 2017 gelanceerd en is inmiddels wereldwijd meer dan twee miljard keer gedownload. Het kortefilmpjesplatform is vooral populair bij kinderen en jongeren die er liedjes en dansjes delen. Tiktok ligt in de VS onder vuur omdat het ervan wordt verdacht zijn gebruikers te bespioneren en gegevens te delen met de Chinese overheid. Het bedrijf ontkent dat.

In 2017 besluit Zhang zijn droom na te jagen: internationaal gaan, Google en Amazon achterna. Hij lanceert een internationale versie van Douyin, onder de naam TikTok, en neemt de populaire app Musical.ly over, inclusief 200 miljoen Amerikaanse gebruikers. TikTok slaat wereldwijd aan en wordt volgens databureau Sensor Tower buiten China in één jaar tijd 550 miljoen keer gedownload – sneller dan Facebook en WhatsApp samen voor elkaar kregen.

Maar met het succes groeit ook de achterdocht, en vooral in de VS worden steeds meer vragen gesteld. Hoe riskant is het dat een Chinees bedrijf toegang krijgt tot de privédata van miljoenen Amerikanen? Hoe funest is het dat een algoritme uit het land van censuur en desinformatie zo’n invloed heeft op de informatievoorziening van Generatie Z? Hebben de Amerikanen met TikTok een Trojaans paard op hun telefoons binnengehaald, waarmee Beijing ongemerkt hun systeem kan ondermijnen?

Op het hoofdkantoor van ByteDance, in een oude vliegtuigfabriek in Beijing, worden die zorgen weggewuifd. We zijn er half januari, net voor de uitbraak van de corona-epidemie in China, die een publicatie op de lange baan zal schuiven. TikTok ligt dan al onder vuur, maar ByteDance denkt het tij nog te kunnen keren. De woordvoerder wil alleen off the record praten – buitenlandse media liggen gevoelig in China – maar het doel is duidelijk: de buitenwereld overtuigen van de goede bedoelingen van het bedrijf.

Wat ook duidelijk wordt op het hoofdkantoor, is dat ByteDance extreem snel groeit. In de hal zijn hokjes gebouwd, waarin aan de lopende band sollicitatiegesprekken worden gehouden. Op de werkvloer zitten coderende ingenieurs schouder aan schouder. Ze krijgen drie gratis maaltijden per dag en een huurtoeslag als ze binnen een half uur lopen van kantoor komen wonen. Het is een gebruikelijke deal in Chinese techbedrijven: een goed salaris, veel voordelen, maar lange werkdagen.

Op die arbeidsvoorwaarden na komt ByteDance opvallend on-Chinees over. Iedereen moet elkaar bij de voornaam aanspreken, zelfs directeur Yiming, en het gebruik van titels of het woord ‘u’ is verboden. Personeelsnummers worden willekeurig toegekend, zodat je iemands senioriteit er niet uit kunt afleiden en iedereen vrij ideeën durft te delen. Het ademt de sfeer van de Amerikaanse techbedrijven, waarnaar Zhang Yiming zo opkijkt.

Zhang, die het liefst op de achtergrond blijft en zelden interviews geeft, mag ByteDance graag vergelijken met Facebook. Hij zegt een techbedrijf te leiden, geen mediabedrijf, en geen oordeel te hebben over de inhoud. Maar net als Facebook komt ByteDance er snel achter dat die opstelling niet houdbaar is in een gepolariseerde wereld, waarin politieke systemen en bijbehorende internetregimes met elkaar concurreren en technologie als wapen wordt gebruikt.

Het autoritaire China met zijn internetcensuur heeft Amerikaanse sociale media al lang buitengesloten. De democratische VS propageren online-openheid, maar worstelen met hun kwetsbaarheid. Als westers georiënteerde dochter van een Chinese moedermaatschappij zit TikTok midden in die kampenstrijd.

ByteDance zegt die tegenstellingen te kunnen overstijgen door te ‘lokaliseren’: het past zich als een kameleon aan zijn internetomgeving aan. In China houdt Douyin zich netjes aan de censuur en overheidscontrole, in westerse democratieën geeft TikTok ruim baan aan het vrije woord. Om missers te voorkomen is er zo veel mogelijk afstand tussen de twee gecreëerd: de technologie is hetzelfde, maar de bedrijfsstructuren, servers en moderatieteams zijn gescheiden.

De werkelijke reden van TikToks internationale sores, zo is bij ByteDance te horen, ligt niet bij het bedrijf zelf, maar bij de machtsstrijd tussen de VS en China, die onder de nationalistische presidenten Trump en Xi alsmaar heviger en veelomvattender is geworden. De twee liggen overhoop over mensenrechten in Xinjiang, over democratie in Hongkong, over eilanden in de Zuid-Chinese Zee en over handel en technologie. Na de 5G-infrastructuur van Huawei zijn nu sociale media aan de beurt.

Het verwarrende in die machtsstrijd is dat gegronde nationale veiligheidskwesties vaak vermengd raken met economische belangen. Zo kan TikToks neergang voordelig uitpakken voor Facebook, of voor Microsoft, dat mogelijk een koopje kan doen nu TikTok onder druk van de Amerikaanse president moet worden verkocht. 

Hier en daar wordt gesuggereerd dat ook Trumps persoonlijke driften meespelen. Hij zou door TikTok gekrenkt zijn, omdat Amerikaanse tieners beweren te hebben samengespannen om de ticketverkoop voor zijn verkiezingsrally in Tulsa te manipuleren, met lege zalen tot gevolg.

Is TikTok een werkelijke dreiging, of slechts een speelbal in een groter conflict? Dat is moeilijk uit te maken, want tot nu toe zijn er geen bewijzen dat de app stiekem westerse tieners met pro-Chinese boodschappen voedt. Wel hield het bedrijf, dat zijn eigen groei niet altijd kon bijbenen, lang vast aan de apolitieke vrolijkheid uit China, door alle gevoelige onderwerpen te bannen. Het leverde TikTok veel kritiek op, en in mei 2019 gooide het bedrijf het roer om. Het begon te lokaliseren.

Sindsdien modereert TikTok in alle landen volgens de lokale normen en is de app een stuk politieker geworden dan zijn Chinese evenknie, al blijft lichtvoetige joligheid de hoofdmoot. Het platform kampt met nepnieuws en desinformatie, en met uitglijders, zoals het blokkeren van een Oeigoerse activist of het miskennen van Black Lives Matter-video’s. Maar de controverse is niet groter dan bij Twitter of Facebook, en vaak niet China-gerelateerd. TikTok blijkt bovendien telkens bereid bij te sturen.

Dat TikTok data zou doorsluizen naar Beijing, is evenmin bewezen. De servers van het bedrijf staan in het Amerikaanse Virginia, met een back-up in Singapore, ver buiten het bereik van China. TikTok houdt vol dat het nooit gebruikersdata aan de Chinese overheid heeft overhandigd, en dat ook nooit zou doen als het daarom werd gevraagd. ‘Zelfs als we zo’n verzoek krijgen, is het onmogelijk daaraan te voldoen’, aldus Zhang Yiming deze week in een zeldzaam interview in The Atlantic.

Experts plaatsen daar kanttekeningen bij. Volgens de Nationale Inlichtingenwet van 2017 zijn Chinese bedrijven verplicht aan informatieverzoeken van de overheid te voldoen, en in een partijstaat als China is daar weinig verweer tegen. Zhang mag er prat op gaan geen partijlid te zijn en zich ver van politiek te houden, als eigenaar van een Chinees bedrijf is hij per definitie schatplichtig aan de Chinese Communistische Partij.

Zo bekeken maakt het dus weinig uit in hoeveel bochten Zhang zich wringt om ideologische tegenstellingen te overbruggen, en om zich aan te passen aan lokale internetmores. Alleen het feit dat hij Chinees is en zijn bedrijf in China is begonnen, is voldoende om hem verdacht te maken. De onlineopenheid die de VS lang propageerden, maakt plaats voor digitale muren. En Zhang staat aan de verkeerde kant.

Het pijnlijke is dat Zhang ook in China onder vuur ligt, omdat hij zich te vrij en te westers zou opstellen. In 2018 moest ByteDance een app sluiten wegens ‘vulgaire inhoud’, en in 2019 werd het bedrijf berispt vanwege ‘laster over een communistische held’. Zhang beloofde vervolgens de ‘socialistische kernwaarden’ te respecteren en liet op Douyin meer patriottische content tussen de filmpjes mixen. Het is de ironie ten top: in de VS wordt hij als Chinees gewantrouwd, voor China is hij te pro-Amerikaans.

Zhang heeft zijn spagaat lang volgehouden, tot diep in 2020. De Amerikaanse overheid begon eind 2019 een onderzoek naar TikTok, maar moederbedrijf ByteDance bleef vertrouwen houden. In mei stelde het een oudgediende van het oer-Amerikaanse Walt Disney aan als hoofd van TikTok. Kort daarna schakelde het een team van 35 lobbyisten in. Ondertussen stuwde de coronalockdown de populariteit van de app naar ongekende hoogten. Eind april bereikte TikTok/Douyin de grens van 2 miljard downloads.

Het heeft allemaal niet mogen baten. Eind juli oordeelde de Amerikaanse overheid dat de Chinese app een ‘nationaal veiligheidsrisico’ vormt en moet worden verkocht. Trump deed er direct een schepje bovenop, legde een deadline op en eiste een percentage van de verkoopprijs – een ongezien precedent in een vrijemarkteconomie. Het Amerikaanse softwarebedrijf Microsoft is kandidaat-koper, maar gezien de politieke risico’s is het onzeker of er tijdig een deal komt. Alleen al in de VS is TikTok naar schatting 50 miljard dollar waard.

Terwijl Generatie Z vrolijk doordanst op TikTok, laat het geopolitieke spel rond de app alle partijen zuur achter. De Chinese overheid is razend en dreigt met wraak. De Amerikaanse overheid komt onbetrouwbaar over, door zonder bewijslast een bedrijf de nek om te draaien. En experts voegen er mistroostig aan toe dat het ‘www’ weer wat minder wereldwijd wordt, en dat het niet eens veel zal helpen: of TikTok nu Chinees of Amerikaans is, zolang socialemediabedrijven op grote schaal privégegevens blijven verzamelen, kunnen die altijd in verkeerde handen vallen.

En Zhang Yiming? Die vraagt zich af wat er straks nog overblijft van zijn internationale TikTok-imperium, na alle verbanningen en gedwongen verkopen. En hoe hij, en zijn Chinese techcollega’s, nog kunnen zakendoen in dit nieuwe tijdperk, waarin alles uit China op westerse argwaan stuit. Eén ding is zeker: zijn droom van een Chinees wereldbedrijf, naar het voorbeeld van Google of Amazon, mag hij voorlopig opbergen.

Chinees bedrijf achter TikTok naar rechter om decreet Trump
ByteDance overweegt naar de rechter te stappen om het decreet van de Amerikaanse president Trump dat TikTok verbiedt aan te vechten.

Is TikTok zoveel gevaarlijker dan Facebook of Whatsapp?
‘Dat de Chinezen met filmpjesapp TikTok gegevens van klanten sprokkelen is niet anders dan hoe KLM dat doet met zijn Flying Blue Miles en Albert Heijn met zijn bonusprogramma.’ Waarom wordt er dan zo gevreesd voor TikTok, vraag Peter de Waard zich af.

Filmpjes-app TikTok maakt Spotify op slag ouderwets
Met anderhalf miljard gedownloade apps in 150 landen is TikTok een van de grootste platforms ter wereld. Vooral tieners – de doelgroep die hits kan aanjagen – kijken dagelijks naar de filmpjes. Dat verrast ook de muziekindustrie.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden