Opinie

Is Tarik Z. nou wel of niet verward?

Ombudsvrouw

De ombudsvrouw behandelt vragen, klachten en opmerkingen over de inhoud van redactionele pagina's en journalistieke aanpak. Stigma's liggen op loer bij nieuws over verdachten met psychische problemen. Context bieden is cruciaal.

Advocaat Ton Visser van Tarik Z. Beeld ANP

Is Tarik Z., de 19-jarige student die eind januari de studio van het NOS Journaal binnendrong met een nepwapen, nou wel of niet verward? 'Niet', zo berichtten veel nieuwssites dinsdag. In lijn met andere media kopte de Volkskrantsite: 'Journaaldreiger' Tarik Z. zwijgt, maar is 'niet verward'. Zijn advocaat, Ton Visser, liet de aanwezige journalisten weten dat Z. 'op hem geen verwarde indruk maakte', aldus het bericht. Zijn cliënt had een 'coherent' en 'steekhoudend' verhaal.

Het bericht op de Volkskrantsite was - net als op de meeste andere nieuwssites - afkomstig van het Algemeen Nederlands Persbureau (ANP). Alleen was de bron niet vermeld omdat er volgens de chef online een 'eigen kadertje' in het stuk stond. Los van dit bronverzuim kwam de kop ('is niet verward') niet overeen met hetgeen de advocaat in het bericht verklaarde ('komt niet verward over'). Iemand kan best verward zijn, maar niet verward overkomen.

Dat lijkt misschien pietluttig, maar wie het filmpje van hetzelfde ANP bekijkt, hoort een preciezer verhaal. 'Op 19 juni komt de hele zaak in volle omvang voor de rechtbank. Dan kunnen jullie zelf oordelen hoe zijn psychische toestand is geweest en hoe die nu is, en wat zijn motief is geweest', aldus de raadsman. 'Hij komt op mij niet verward over en de precieze kwalificatie is aan de deskundige, de gedragsdeskundige - en hij heeft een steekhoudend verhaal, ja.'

Om de mate van toerekeningsvatbaarheid te kunnen bepalen, moet een deskundige vaststellen hoe het stond met zijn geestesgesteldheid toen hij de strafbare feiten pleegde. In de strafzaak is dus van belang hoe zijn mentale toestand was op het moment dat hij het Journaal poogde te kapen - en niet welke indruk hij daarna op zijn advocaat maakte. Bovendien kan er licht zitten tussen wat Z. zelf vindt - en ook wordt uitgedragen door zijn raadsman - en dat wat de gedragsdeskundigen constateren. Iemand die bijvoorbeeld waanideeën heeft, vindt meestal zelf niet dat hij die heeft. Iemand die psychotisch is, kan bovendien best een coherent verhaal houden. Het een sluit het ander niet uit. Dat kan allemaal uit de woorden van de advocaat gedestilleerd worden.

Er zou ook geconcludeerd kunnen worden dat hij eigenlijk niets nieuws vertelde. De Volkskrantverslaggeefster die de zaak bezocht, besloot er in overleg met haar chef geen artikel aan te wijden. Wat de raadsman in de wandelgangen verklaarde, had hij haar enkele weken eerder telefonisch verteld. Net als toen vond ze het nu geen nieuws. Een auteur van de verslaggeverscolumn schreef er wel over, maar evenmin in de nieuwssfeer. Hij schetste een 'stoïsche' advocaat die niet van plan was iets te zeggen, maar zich geconfronteerd zag 'met die muur van lampen en lenzen en snelle verslaggevers, hongerig naar iets'.

Nieuwssites dorsten altijd naar verse verhalen. Maar de verslaggeefster wist niet dat de site een ANP-bericht plaatste en de onlineredactie wist niet dat zij er weloverwogen niet over zou schrijven. Er had overlegd moeten worden, erkent de chef online. Maar, verdedigt hij, het was druk (nieuwe aardbeving Nepal, nieuwe lijsttrekker GroenLinks). Dat is misschien begrijpelijk, maar gaat wel voorbij aan het belang van secure berichtgeving.

Media-aandacht

Media-aandacht voor verdachten met psychische problemen ligt toch al gevoelig. Stigma's en generalisaties liggen op de loer, vinden veel patiënten, hun naasten en deskundigen. Zo leidde het vermelden van de psychische problemen van de co-piloot van Germanwings wereldwijd tot debat. Onlangs noemde een hoogleraar op een congres voor nieuwsombudslieden het vermelden van Lubitz' depressie in combinatie met zijn daad onverantwoord, omdat dan nog minder mensen op de werkvloer voor hun problemen durven uit te komen.

Zoveel voorzichtigheid is in de journalistiek onwerkbaar. Informatie over Lubitz' gemoedstoestand werd relevant vanaf het moment dat bekend werd dat hij het toestel had laten neerstorten. Bovendien kan het omgekeerde evengoed waar zijn: meer bekendheid voor psychische problemen kan ertoe leiden dat mensen er juist eerder voor durven uitkomen. Daarbij is een feitelijke context en het schetsen van een reëel beeld cruciaal.

In het artikel 'Hoe ontdek je de zelfmoordpiloot?' deed de krant het zowel goed als fout. De kop was volgens een aantal lezers sensationeel en onjuist. Hij wekte niet alleen de suggestie dat er talloze potentiële zelfmoordpiloten rondlopen, maar ook dat zij door lezers ontdekt kunnen worden. De inhoud van het stuk, onder andere over anti-depressivagebruik onder piloten, was veel genuanceerder. Ook werd essentiële context geboden: 'In de afgelopen 35 jaar zijn vijf passagiersvliegtuigen naar alle waarschijnlijkheid door toedoen van suïcidale piloten neergestort.'

Richtlijnen

In landen als Groot-Brittannië en Australië hebben door de overheid gesubsidieerde organisaties mediarichtlijnen opgesteld voor berichtgeving over psychische aandoeningen. Hun sites bieden ook handige overzichten met wetenschappelijk onderbouwde informatie: zo blijkt het aandeel van mensen met psychische problemen in het totaal aantal geweldsincidenten relatief gering te zijn en is het geweld vooral gericht tegen familie en zichzelf.

Bij Tarik Z. had die context niet misstaan, hoewel nog onduidelijk is wat hem mankeerde. 'Verward' is het etiket dat meeste media gebruikten -het woord dook ook op in deze krant. Sommige deskundigen vinden het een nietszeggend 'containerbegrip', dat ook weer stigmatiserend zou zijn. Z. werd door sommige media in een adem genoemd met de verdachte van de moord op Els Borst en een messentrekker in Groningen. Alsof alle verwarde mensen tikkende tijdbommen zijn.

Ik vind 'verward' in het geval van Z. niet zo gek gekozen. Dat hem 'iets' mankeerde, kon iedere tv-kijker bevroedden. Allerlei andere termen zijn al snel speculatief of vaag. Hij leek misschien waanideeën te hebben - 'Wij zijn, zeg maar, ingehuurd door inlichtingendiensten en daar hebben wij zaken vernomen die de huidige samenleving in twijfel trekken'. Maar het label 'psychotisch' valt af want diagnostisch, en 'zinsbegoocheld' klinkt te zweverig. In Medisch Contact kwam een jeugdpsychiater met een spitsvondig, maar voor nieuwsverhalen te dubbelzinnig, alternatief: een 'verwarrende man'. Wat Z. mankeert, weten we niet, wel staat vast dat hij de toeschouwer verward achterliet.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.