Is statiegeld nodig om alle kleine flesjes en blikjes op te halen?

Nadat het gedoemd leek te verdwijnen, is statiegeld juist aan een opmars bezig. Want het leidt tot minder zwerfafval en stimuleert hergebruik.

Beeld ANP

Bijna hadden de frisdrankindustrie en de supermarkten het voor elkaar, twee jaar geleden: de afschaffing van het statiegeld op plastic flessen. Voormalig staatssecretaris Joop Atsma van milieu had al toegestemd. De bedrijven hoefden nog maar aan een paar voorwaarden te voldoen: zij moesten meer gerecycled plastic in de flessen gebruiken en meer plastic inzamelen. De supermarkten zouden een einde maken aan gratis plastic tasjes en aan pvc-verpakkingen.

Die missie slaagde, op één punt na: in 2015 werden nog steeds pvc-verpakkingen in de schappen gevonden. En dus blies Atsma's opvolger Wilma Mansveld alsnog de afschaffing van het statiegeldsysteem af. Matchpoint weggewerkt.

Sindsdien heeft niemand het er meer over. Integendeel. De lobby vóór statiegeld heeft bloed geroken. De komende weken zou de Tweede Kamer zomaar kunnen besluiten de statiegeldplicht uit te breiden, naar kleine plastic flesjes. En in één moeite door naar frisdrankblikjes. Donderdag houdt de Tweede Kamer er een hoorzitting over en op 13 december zal de kwestie statiegeld een belangrijk deel zijn van een debat over de 'circulaire economie', een economie waar alle afval grondstof wordt.

Het lijkt er zelfs op dat het pleit al is beslecht, ook dankzij de Plastic Soup Surfer: Merijn Tinga maakte een kitesurfplank van plastic afval dat hij verzamelde op het strand, en surfte daarop naar Engeland. Vervolgens begon hij een petitie die opriep om het zwerfafval in de vorm van plastic flesjes binnen drie jaar met 90 procent terug te dringen. Ruim 55 duizend mensen tekenden de petitie. De tekst werd ook een motie in de Tweede Kamer. De steun was groot, en nog voor de Kamer hem kon aannemen, haastte de regering zich hem over te nemen.

Nu die tekst er ligt, is het eigenlijk een gedane zaak, zo lijkt het. Geert Bergsma van onderzoeksbureau CE Delft, dat veel onderzoek heeft gedaan naar statiegeld: 'Het zwerfafval terugbrengen met 90 procent in zo'n korte tijd haal je alleen als je een duidelijke prijsprikkel op het terugbrengen van kleine flesjes invoert. Statiegeld is een goede optie.'

Hoe werkt het stelsel nu?

Statiegeld is wettelijk voorgeschreven voor plastic flessen groter dan 0,5 liter, voor hervulbare bierflesjes en bijbehorende kratten, en voor hervulbare flesjes kleiner dan 0,5 liter. Voor het overige plastic verpakkingsafval betalen de fabrikanten een bedrag per ton materiaal dat ze in omloop brengen. Veel van dit afval wordt wel gescheiden ingezameld (glas, plastic via de inzamelbak van Plastic Heroes) of achteraf gescheiden.

Is statiegeld nodig om al die blikjes/flesjes op te halen?

Coca-Cola vindt van niet. 's Werelds grootste limonadefabrikant en verspreider van plastic flesjes heeft beloofd in heel West-Europa uiterlijk in 2025 ervoor te zorgen dat al zijn verpakkingen worden opgehaald. 'Voor grote flessen is statiegeld geen slecht systeem', zegt directeur Jaap Wassink van Coca-Cola European Partners, de bottelaar van Coca-Cola in Nederland. Over statiegeld op kleine flesjes spreekt hij heel omzichtig: 'We sluiten niets uit. Maar statiegeld op kleine flesjes heeft wel een grote impact op het bedrijfsleven.'

Voor die kleine blik/flesjes ziet hij meer in andere methoden, zoals de bekende Plastic Heroes en de actie Schoon Belonen, een initiatief van de frisdranken- en verpakkingsindustrie. Honderd gemeenten gaan scholen en sportverenigingen belonen voor het inzamelen van flesjes en blikjes. Het Centraal Planbureau concludeerde onlangs dat statiegeld één groot voordeel heeft: je krijgt nagenoeg schone verpakkingen terug die makkelijk te recyclen zijn.

Wat kost invoering van statiegeld voor kleine flesjes en blikjes?

Minimaal 10 en maximaal 110 miljoen euro per jaar, volgens onderzoeksbureau CE Delft. Dat is nogal een verschil. De dure varianten die het onderzoeksbureau heeft doorgerekend, zijn de varianten waarin supermarkten veel terugbrengmachines plaatsen, om rijen bij het inleveren te voorkomen. De supermarkten moeten die machines wel betalen, maar ze verdienen een deel weer terug doordat een deel van de wel betaalde flesjes/blikjes niet wordt ingeleverd.

Hoe hoog moet dat statiegeld zijn?

Volgens onderzoeker Geert Bergsma van CE Delft is het niet nodig een hoog statiegeld te vragen. 'Met hoger statiegeld krijg je wel iets meer flesjes terug, maar het verschil in effect tussen 10 cent en 25 cent is niet groot.' Mensen brengen hun flessen niet zozeer terug om er geld aan over te houden, zegt hij. Veel belangrijker dan het geld is het inslijpen van een gewoonte. 'Vaak weten mensen helemaal niet hoeveel statiegeld er op een fles zit.' Maar dan moet wel het gevoel worden weggenomen dat zo'n fles of blikje waardeloos is. En wat heel belangrijk is: duidelijkheid. 'Een aantal jaren geleden had fabrikant Koolen statiegeld op zijn sperziebonenpotten, maar Hak had dat niet. Dat bleek voor veel mensen heel verwarrend, en dus werkte het niet.'

Welk deel van de verpakkingen wordt nu gerecycled?

Volgens recente cijfers van het Afvalfonds Verpakkingen, dat het ophalen en recyclen van verpakkingen financiert, wordt van glas 84 procent opgehaald, van papier 85 procent en van metaal 95 procent. Hout en kunststof blijven ver achter met 51 procent. Alles bij elkaar genomen wordt 73 procent gerecycled. Dat is iets hoger dan het Europees gemiddelde. De Belgen recyclen als enige meer dan 80 procent van hun verpakkingsafval.


Eén miljard olifanten; dat is de zwaarte van onze lading plastic op aarde. Wat kunnen we daaraan doen?

Programmamaker Bahram Sadeghi verzamelde 1000 dagen lang al zijn plastic afval. Het resultaat? Een muur van 150 vierkante meter. Bekijk hier de video's en lees de artikelen.

Meer dan 800 duizend Eiffeltorens. Zo zwaar is de totale hoeveelheid plastic die de mensheid tot dusver heeft gemaakt. Maar dat is wel aan de beterende hand.

Het scheiden van plastic voor recycling levert nauwelijks milieuwinst op. Waarom doen we het dan toch?

Plantaardig plastic heeft nog een lange weg te gaan. Kunststoffen uit plantaardige grondstoffen zijn er al, maar ze kunnen nog niet concurreren met het traditionele plastic.

Winkels geven steeds meer 'groene' tassen mee, maar zijn die altijd wel zo duurzaam? 'Papier is niet per se milieuvriendelijker dan plastic.'

Beeld de Volkskrant
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden