InterviewFrank Wieland en Sébas Diekstra

Is spreekrecht van slachtoffers in de rechtszaal doorgeslagen?

In de Utrechtse rechtbank tartte verdachte Gökmen T. dinsdag de slachtoffers en nabestaanden van de aanslag op de Utrechtse tram, terwijl die hun slachtofferverklaringen kwamen voorlezen. Daarmee gaf T. een nieuwe impuls aan de discussie over het relatief nieuwe spreekrecht in het strafproces. Criticus Frank Wieland en slachtofferadvocaat Sébas Diekstra reageren. 

Advocaat Sebas Diekstra arriveert op de tweede procesdag bij de rechtbank met Rene Verschuur, de vader van Roos Verschuur, een van de slachtoffers van de schietpartij in een tram op het 24 Oktoberplein in Utrecht in maart 2019.Beeld ANP

Gepensioneerd rechter Frank Wieland over Gökmen T.:

‘Het probleem is nu dat het slachtoffer tegen een lege stoel aanpraat.

‘Ik vind dit een buitengewoon pijnlijk proces. Het is niet wenselijk om de verdachte uit de zaal te moeten sturen, maar ik begrijp wel dat de rechter daartoe besluit. Het probleem is dat je dan als slachtoffer tegen een lege stoel aanpraat. Het andere uiterste is om hem in de zaal houden, en toe te laten dat hij de slachtoffers telkens tart en kwetst. Is dat wat je wilt met het spreekrecht?

‘Slachtoffers voelen zich hopelijk opgelucht, maar in dit geval, als de verdachte schijnbaar geniet van de getuigenissen, lijken de frustraties en het verdriet alleen maar groter te worden. Moet je dan een slachtoffer afraden om gebruik te maken van het spreekrecht? Dat is niet aan mij. 

‘Het voordeel van de manier waarop het nu gaat, is dat de hele samenleving kan zien dat Gökmen T. een idioot is. Anderzijds geeft dat ook weer te denken over zijn toerekeningsvatbaarheid. Het liefst zou je hem veroordelen tot levenslang, maar als hij inderdaad verminderd toerekeningsvatbaar wordt geacht, zoals het Pieter Baan Centrum al heeft beoordeeld, is tbs ook een serieuze optie, gecombineerd met een celstraf.

‘Net als in de Holleeder-zaak (die Wieland als rechter voorzat, red.) is er een dag lang spreekrecht bij Gökmen T. Prima, je moet ruim baan geven aan slachtoffers. Die tijd is ingeruimd bij dit soort grote zaken. Ik heb alleen mijn vraagtekens bij het spreekrecht in doorsnee-strafzittingen. 

Gepaste straf

‘Sinds 2016 mogen slachtoffers zich over alles uitspreken bij een zitting. Ook wat zij een gepaste straf vinden. Het slachtoffer kan zich ook laten bijstaan door een advocaat. Die ook weer alles mag zeggen, die zich uitspreekt over het bewijs en over de strafeis. Dat leidt ertoe dat veel advocaten de rol van officier van justitie op zich nemen. 

‘Dit heeft een aantal consequenties. Je voelt je bijna geen serieus slachtoffer als je geen advocaat hebt. Het heeft een aanzuigende werking: meer slachtofferadvocaten dus. Een bijkomend effect is dat die advocaten steeds vaker met forse schadevorderingen komen. Die moeten worden toegelicht en de rechtbank moet die eisen beoordelen, dat kost allemaal tijd en geld. 

‘Per saldo verdienen advocaten meer aan slachtoffers dan aan verdachten. En de staat betaalt de bijstand van de slachtoffers als zij dat zelf niet kunnen. Bovendien kunnen verdachten de schadevergoedingen meestal niet opbrengen, waardoor de staat vaak ook daarvoor opdraait. Dat zijn allemaal consequenties waarbij je je twijfels kunt hebben. 

‘Het is in de politiek niet populair om dit aan te kaarten. Het scoort niet. En rechters zijn ook voorzichtig om zich hierover uit te spreken. Ik ben met pensioen en bedoel er geen kwaad mee, maar ik realiseer me dat dit gezien kan worden als de knuppel in het hoenderhok gooien.’

Sébas Diekstra, advocaat van de vader van de door Gökmen T. doodgeschoten Roos: 

‘Als de verdachte het slachtoffer recht in zijn gezicht uitlacht, breekt er iets’

‘Toen het spreekrecht werd ingevoerd, mochten slachtoffers of nabestaanden alleen spreken over de gevolgen die een bepaald misdrijf voor hen persoonlijk heeft gehad. Sinds 2016 is dat verruimd en hebben ze onbeperkt spreekrecht. Ze mogen het nu ook hebben over het bewijs, het strafbare feit zelf of de straf die de verdachte zou moeten krijgen. De positie van het slachtoffer in het strafproces, dat altijd erg dadergericht was, is aanzienlijk versterkt en die ontwikkeling juich ik alleen maar toe.

‘Natuurlijk liepen de emoties tijdens het proces tegen Gökmen T. hoog op. Het is nogal wat als je kind zo beestachtig is afgeslacht. Mijn cliënt had met Slachtofferhulp een goed en gebalanceerd verhaal voorbereid. Maar als de verdachte hem dan recht in zijn gezicht zit uit te lachen, dan breekt er wat.

‘Dan komen er emoties los en reageert hij: ‘Wat zit je te lachen?’ En ja, dan komen er scheldwoorden, uit pure wanhoop en emotie. Dat is een logisch gevolg van alle gruwelijkheden die zich hebben afgespeeld. Maar mijn cliënt heeft ’s avonds bij Jinek netjes zijn excuses aangeboden voor de scheldwoorden. Dat siert hem.

Onhandelbaar

‘Ik vind niet dat het spreekrecht in de rechtszaal is doorgeslagen. Gökmen T. is ook wel de meest onhandelbare verdachte die ik ooit heb meegemaakt. Slechts af en toe eindigt het spreekrecht in een scheldpartij. Er zijn ook af en toe vechtpartijen in en buiten de rechtszaal. Die dingen gebeuren nu eenmaal als de emoties hoog oplopen.

‘Het is ook niet zo dat de rechtbankvoorzitter alles maar toeliet. Hij riep mijn cliënt ook tot de orde op een moment dat hij te ver ging. Ik vind dat deze voorzitter het goed onder controle houdt. Natuurlijk zijn er mensen die vinden dat rechters door de emoties van slachtoffers oneigenlijk worden beïnvloed in hun rechtspraak. Maar ik denk dat ze vaardig genoeg zijn om zich daardoor niet af te laten leiden.

‘Wat ik wel zuiverder zou vinden, is als de slachtoffers pas later in het proces, bijvoorbeeld na de schuldigverklaring door de rechter, aan het woord zouden komen. Want een verdachte kan bijvoorbeeld ook onschuldig zijn en worden vrijgesproken. Dan is het juridisch niet zuiver als hij tijdens het strafproces al de volle laag van de slachtoffers heeft gekregen. 

Lees meer over de rechtszaak

Rechtbankverslag: Lachende Gökmen T. schokt slachtoffers en moet opnieuw uit de zaal worden verwijderd

Interview met slachtoffer tramaanslag Utrecht: Om haar verdriet te kunnen verwerken, moet Eline Gökmen T. in de ogen kijken

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden