Het Amazonewoud brandt in de Braziliaanse deelstaat Rondonia.

Zes vragen over Soja en de Amazone

Is sojajunk Nederland medeverantwoordelijk voor Amazonebranden?

Het Amazonewoud brandt in de Braziliaanse deelstaat Rondonia. Beeld AFP

Nederland behoort tot de grootste importeurs van soja uit Brazilië, waar bos door kap en brand op grote schaal plaatsmaakt voor landbouwgrond. Maakt dit ons land, met zijn grote behoefte aan het eiwitrijke gewas voor veevoer, rechtstreeks verantwoordelijk voor de Amazonebranden?

Zeg het maar: is Nederland schuldig?

Zo ver willen zelfs de grootste critici van de Nederlandse veehouderij – die het overgrote deel van de soja tot zich neemt – niet gaan. De Amazone is als het om soja gaat al jaren een no-go area voor grote grondstofhandelaren en -verwerkers. Zij hebben met elkaar afgesproken het product niet af te nemen uit Amazonegebieden die na 2008 zijn ontbost. Het eerste moratorium werd in 2006 gesloten op initiatief van Greenpeace en daarna met steun van grote, internationale afnemers zoals agroconcern Cargill en supermarktbedrijf Ahold meermaals verlengd – in 2016 voor een oneindige periode. De kans is dan ook zeer gering dat op de as van de Amazone Nederlands veevoer groeit.

Betekent deze overeenkomst dat er geen tropische boom smeult voor onze varkens, runderen en kippen?

Die conclusie is te voorbarig, want niet alleen de Amazone staat in brand. Adviseur landbouwhandelsgewassen Heleen van den Hombergh van de Nederlandse tak van de International Union for Conservation of Nature (IUCN) ziet door de Amazone-overeenkomst een verschuiving van de sojaproductie van de Amazone naar het minder goed beschermde Braziliaanse savannegebied Cerrado en naar Chaco, een droog bos in delen van Paraguay, Bolivia en Argentinië. Ook daar gaat de landbouwgrond ten koste van natuur en gepaard met branden. Wereld Natuur Fonds-directeur Kirsten Schuijt ziet die trend ook. ‘Onze inschatting is dat 50 procent van de Braziliaanse soja die in Rotterdam en Amsterdam aankomt afkomstig is uit Cerrado.’

Gaan er grote hoeveelheden naar Nederland?

Nou en of.  Na China is Nederland de grootste importeur van sojabonen en sojaschroot (het product voor veevoer dat overblijft nadat de olie uit de boon is geperst). Tweederde van de soja wordt weliswaar doorgevoerd naar het Europese achterland, maar met wat hier achterblijft is Nederland in Europa nog altijd de op vijf na grootste soja-liefhebber. Door de handelsoorlog tussen de Verenigde Staten en China is de herkomst sinds kort vaker de VS, maar nog altijd komt een aanzienlijk deel uit het andere grote productieland: Brazilië. 

Is de soja die hier binnenkomt verantwoord geteeld?

Nederland wilde vanaf 2015 alleen nog soja importeren die voldeed aan de relatief strenge standaarden van de Round Table on Responsible Soy (RTRS). Dat is niet gelukt. Alleen de soja voor zuivel, eieren, varkens-, kippen- en rundvlees voor Nederlandse consumptie (en dus niet het overgrote deel aan exportproducten) is 100 procent RTRS. 

In het tegengaan van ontbossing door soja lopen Nederlandse bedrijven voorop in Europa. Van de bulk die in Nederland blijft, draagt de helft een logo dat garandeert dat er geen bos voor is gekapt. Van 83 procent is bovendien bekend dat daarvoor in ieder geval niet illegaal is gekapt. ‘Maar let wel’, zegt Van den Hombergh van IUCN Nederland over dat laatste percentage: ‘In Brazilië, Paraguay en Argentinië mag nog 110 miljoen hectare bos (25 keer de oppervlakte van Nederland, red.) legaal worden gekapt.’

Wat doet de Nederlandse overheid?

Die laat het grotendeels aan de markt, terwijl de problemen met buitenlandse soja al decennia bekend zijn, blijkt uit het in 1991 opgestelde Regeringsstandpunt Tropisch Regenwoud. ‘Veruit de belangrijkste aantasting van het tropisch regenwoud is ontginning, veelal door verbranding ten behoeve van (tijdelijke) landbouw’, staat in het Regeringsstandpunt. Nederland importeert vele producten – zoals soja – ‘die geproduceerd worden op gronden waar oorspronkelijk tropisch regenwoud op heeft gestaan’.

Hilde Stroot van Greenpeace vindt dat Nederland het al jaren laat afweten in de strijd tegen ontbossing. ‘Met name de grote veevoeders is geen enkele restrictie opgelegd bij de import van soja.’

Waarom is het uitbannen van omstreden soja zo lastig?

De belangenbehartiger van de diervoederindustrie (Nevedi) zegt dat die zich al jaren inzet voor het vergroten van het marktaandeel van duurzame soja, maar dat het aanbod een probleem blijft. Wereldwijd draagt nog geen 6 procent van alle soja één van de 18 keurmerken. Melkveehouders proberen op hun beurt de afhankelijkheid van buitenlandse soja te verminderen. Ze spraken vorig jaar onderling af 65 procent van de eiwitten in diervoer vanaf 2025 binnen een straal van 20 kilometer te halen. Ook daar is nog een lange weg te gaan. Het areaal eiwithoudende gewassen, zoals luzerne en soja, neemt volgens CBS-cijfers toe in Nederland, maar kan nog lang niet buitenlandse soja vervangen.

Die buitenlandse soja is betaalbaar en grootschalig beschikbaar. Voor veel boeren is het gewas onmisbaar geworden door het hoge eiwitgehalte, waardoor dieren snel groeien en veel produceren. Het is de formule waarop de Nederlandse intensieve veehouderij – hoge productie tegen lage kosten – is berekend. Duurdere, verantwoorde soja doet met andere woorden iets met de melk- en karbonadeprijs.

Wijs niet alleen de beschuldigende vinger naar de Braziliaanse president Bolsonaro, is dan ook de boodschap van WNF-directeur Kirsten Schuijt. ‘Als doorvoerhaven heeft Nederland een grote verantwoordelijkheid om in Europees verband de import van soja uit recent ontboste gebieden compleet uit te bannen’, zegt ze. ‘En de consument heeft een verantwoordelijkheid met zijn voedingspatroon.’

Humane soja

 Soja voor humane consumptie, zoals bijvoorbeeld sojamelk of soja als ingrediënt voor vleesvervangers, maakt naar schatting nog geen 10 procent uit van de wereldwijde sojamarkt. De herkomst is niet altijd duidelijk, maar deskundigen weten vrij zeker dat de productie ervan niet ten koste gaat van oerbossen.

Meer over de Amazone

Heeft Bolsonaro een punt en is internationale bemoeienis ‘neokoloniaal’?
Willen de rijke landen serieus worden genomen als zij te hulp schieten bij het blussen van de branden in de Amazone, dan zullen zij 
eerst in eigen huis een effectief klimaatbeleid moeten voeren.  

De natuur verstikt door de grote Bolsonaro’s en hun kleine helpertjes
Natuur verstikt, meldde de voorpagina van De Telegraaf. De koekenbakkers van de Basisweg hadden de banketletters weer uit de oven gehaald. De aanhalingstekens waren op, waardoor het een alarmerend feit leek dat de krant op bewonderenswaardige wijze boven water had gekregen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden