Is Rex Tillerson de zwakste minister van Buitenlandse Zaken aller tijden?

De stilte rond de nieuwe minister van Buitenlandse Zaken in Amerika wekt verbazing. De vroegere baas van ExxonMobil mijdt de pers en heeft weinig ambtenaren. Trump passeert hem soms gewoon.

Minister Tillerson met zijn collega's Sessions (Justitie) en Kelly (Binnenlandse Veiligheid).Beeld epa

Het bezoek, vanaf vandaag, van de nieuwe Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Rex Tillerson aan Japan, Zuid-Korea en China moet zowel de rol van zijn land als die van Tillerson zelf verduidelijken. Wordt de voormalige baas van ExxonMobil een boodschappenjongen of een topdiplomaat?

Het tijdschrift Foreign Policy gaf deze week al een vernederend schot voor de boeg. 'Rex Tillerson is misschien wel de zwakste minister van Buitenlandse Zaken aller tijden', was de kop boven een artikel van Robert Jervis, een veteraan internationale betrekkingen aan Columbia University. Foreign Policy wordt door BuZa-ambtenaren over de hele wereld gelezen. Zo'n kop blijft hangen.

'Terwijl een groot deel van Amerika's politieke klasse gefixeerd is op de connecties tussen Rusland en het Witte Huis, speelt zich een stiller en misschien wel verstrekkender drama af op het ministerie van Buitenlandse Zaken', schrijft Jervis. 'Het betreft de schokkende kleinering van Rex Tillerson en misschien zijn hele ministerie. Normaal heeft hij de belangrijkste positie in het kabinet, maar tot dusverre heeft hij weinig invloed gehad op de regering-Trump.'

De regio die Tillerson deze week bezoekt is een brandpunt van politieke consternatie. Noord-Korea heeft de afgelopen weken met zijn rakettesten weer laten zien dat het een serieuze nucleaire bedreiging wil vormen van Zuid-Korea en Japan, en verder. China blijft aanspraak maken op de Zuid-Chinese zee. En op economisch gebied staat er deze week een vergadering gepland van twaalf landen van het Trans Pacific Partnership, een economisch verdrag waaruit Amerika zich vorige maand heeft teruggetrokken en waar Tillerson dus niet bij is. China, hoewel geen TPP-lid, wel.

Hoe gaat Amerika zich opstellen, in deze dossiers? Wat betekent America First, in tijden van geopolitieke en economische spanningen?

Tillerson speelt tot dusver een zeer bescheiden rol in de Amerikaanse buitenlandse betrekkingen, op het non-existente af. Trump lijkt hem soms gewoon te passeren. Toen de Mexicaanse minister van Buitenlandse Zaken Luis Videgaray vorige week langskwam op het Witte Huis en een woordvoerder van Tillerson daarover een vraag kreeg, stond die met de mond vol tanden: hij wist van niets. Videgaray sprak alleen met Jared Kushner, Trumps schoonzoon. Maandag gebeurde iets vergelijkbaars, toen de Saoedische minister van Defensie en vicekroonprins langskwam bij Trump; Tillersons woordvoerder wist niet of hij ook bij zijn minister op bezoek ging.

Dat Tillerson zo onzichtbaar is, komt deels door hemzelf. De minister, die in zijn Exxon-jaren evenmin graag met journalisten sprak, houdt de pers op afstand. Hij heeft nog geen persconferentie gegeven en vloog dinsdag zonder journalisten naar Tokio. Dat is, sinds Nixons minister William Rogers er in 1969 mee begon, niet voorgekomen; sindsdien vliegen er op zo'n tournee altijd wel wat (betalende) verslaggevers mee, omdat het lastig is een minister bij te houden met lijnvluchten en visa op korte termijn niet worden verstrekt.

Susan Thornton, een tijdelijke staatssecretaris van Tillerson, zei maandag tijdens een persconferentie voor buitenlandse correspondenten dat er twintig journalisten op eigen houtje naar verschillende persmomenten in Azië komen. Volgens haar heeft Tillerson het gewoon te druk gehad om veel naar buiten te treden, maar dat gaat veranderen. 'Je gaat vanaf nu meer publieke interactie zien', beloofde zij.

De drukte is deels te wijten aan Trump, die Tillerson in zijn eentje laat zwemmen in onbekende wateren. Veel ambtenaren zijn (vrijwillig of gedwongen) vertrokken, en veel vacatures zijn nog onvervuld. Trump zelf sprak een veto uit over Elliott Abrams, de door Tillerson gewenste ervaren tweede man op zijn ministerie.

De ambtenaren die bleven, lijken niet onder de indruk van hun nieuwe baas. Gaat hij zich hard maken, voor de leidende rol die het ministerie al decennia vervult op het wereldtoneel? Vooralsnog volgt hij lijdzaam de orders van Trump op, die 30 procent wil bezuinigen op het departement wat grote invloed zou hebben op de buitenlandse programma's.

Wat Tillerson wel kreeg was een cadeautje aan het adres van zijn vorige werkgever. De president deed vorige week een persbericht uitgaan waarin hij de loftrompet stak over nieuwe investeringen van ExxonMobil in de Amerikaanse staten rond de Golf van Mexico. Een van de alinea's kwam woordelijk overeen met het persbericht van het oliebedrijf.

Trump zelf kreeg vorige week ook een cadeautje, in zijn geval uit China. Dat keurde opmerkelijk snel 38 handelsmerken met zijn naam goed, voor producten variërend van hotels tot escort service. Tillerson had daarmee niets te maken, verzekerde Thornton. 'Dit is niet het niveau waarop een minister van Buitenlandse Zaken praat.'

Welk niveau wel? 'We ambiëren een resultaat-georiënteerde relatie met China', zei Thornton. 'Eentje die het Amerikaanse volk voordeel oplevert en tegelijk onze bondgenoten niet in de steek laat.' Tillerson moet heel diplomatiek boodschappen gaan doen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden