Is Peking toe aan geopolitiek leiderschap?

Nu het westerse leiderschap verzwakt is, krijgt Xi de kans de hoofdrol op te eisen op het wereldtoneel.

Zal hij straks de onbetwiste wereldleider zijn? Beeld ap

Een toonbeeld van stabiliteit in een onzekere wereld, op de bres voor mondialisering en vrijhandel en een fervent verdediger van het klimaatakkoord van Parijs. Het had zomaar de boodschap van een Amerikaanse president kunnen zijn, maar volgende week is het Xi Jinping die de wereld dit beeld van China gaat voorhouden.

Het zal voor het eerst zijn dat een Chinese president zich op het World Economic Forum in Davos richt tot de aldaar verzamelde mondiale elite van politici en zakenlieden. En het is verleidelijk daarin een wisseling van de wacht te zien, vooral ook omdat de voornaamste westerse leiders wegblijven: de VS, Frankrijk en Duitsland sturen om uiteenlopende redenen hun regeringsleiders niet. De Britse Theresa May en de Nederlander Mark Rutte komen wel, maar zullen niet kunnen concurreren met de aandacht die Xi in Davos gaat trekken.

Voor het almaar machtiger wordende China oogt deze samenkomst als een uitgelezen kans zich op te werpen als de nieuwe politieke supermacht. Juist nu de Amerikaanse president Trump, die enkele dagen na de speech van Xi aantreedt, voorlopig vooral in de rest van de wereld onzekerheid en angst opwekt.

Aan de vooravond van zijn inauguratie ligt Trump op ramkoers met zijn eigen veiligheidsdiensten en vraagt de wereld zich af of hij niet te veel aan de leiband van Poetin zal lopen. De behoefte aan een rots in de branding, een baken van voorspelbaarheid, is daardoor groot. Waarom zou China die rol niet kunnen vervullen, zo wordt geopperd in regeringskringen in Peking.

Instortend neoliberalisme

'Het contrast tussen het instortende neoliberalisme van het Westen en het zeer toegejuichte, nieuwe ontwikkelingsmodel dat China heeft omarmd, kan niemand zijn ontgaan', zo merkte de Chinese onderminister He Yafei onlangs sarcastisch op. In zijn bijdrage aan de website China-US Focus blikte hij vooruit op Xi's Zwitserse optreden en prees hij zijn land aan: 'China springt eruit als een anker van stabiliteit en continuïteit, te midden van de toenemende onzekerheid, veroorzaakt door politieke en economische veranderingen in landen als de VS, Groot-Brittannië, Italië en Frankrijk'. Dus is het wat hem betreft tijd voor een wezenlijke vernieuwing van de wereldorde: 'Het mondiale bestuur ondergaat een historische verandering van westers bestuur naar co-bestuur van Oost en West. Gaan we erin slagen de nieuwe wereldorde eerlijker en rechtvaardiger te maken?'

Het is het soort retoriek waarvan Chinese politici wel vaker gebruikmaken. En meestal blijft het bij die mooie woorden. Maar in het licht van de geopolitieke veranderingen is de vraag gerechtvaardigd of China nu daadwerkelijk de hoofdrol gaat opeisen die het al zo lang wordt toegedicht. 'In de speeches van Xi en andere regeringsleden zie je dat de geopolitieke rol van China steviger wordt aangezet', zegt Ingrid d'Hooghe, als onderzoeker bij Clingendael gespecialiseerd in China's buitenlands beleid. 'De tijd van afwachten is voorbij, China wil zich steeds duidelijker profileren. Dat zie je ook aan concrete initiatieven, zoals de oprichting van de AIIB (Asian Infrastructure Investment Bank, een concurrent van de door de VS gedomineerde Wereldbank, red.) en het Zijderoute-initiatief (in 2013 door Xi gelanceerd om verbindingen tussen Europa en Azië te verbeteren, red.) dat als een cadeau aan Azië wordt gepresenteerd.'

Nu de VS in handen komen van de 'onvoorspelbare' Trump kan volgens d'Hooghe Xi 'China stabiel en consistent bij hem af laten steken. Davos biedt daarvoor een fantastisch podium.' Toch is het voor een politieke hoofdrol in haar ogen nog te vroeg: 'China kan dat nog niet aan en dat weten ze zelf ook. Om leidend te zijn in de internationale diplomatie en actief aan stabiliteit in de wereld bij te dragen, ontbreekt het China niet alleen aan de politieke traditie, maar ook aan voldoende mensen met internationale ervaring om dat proces te dragen.'

Henk Schulte Nordholt, auteur van het veel geprezen boek China en de barbaren, staat om een andere reden 'sceptisch' tegenover een groter Chinees stempel op de wereldorde. 'Ontegenzeggelijk is er een geleidelijke verschuiving van macht van West naar Oost gaande, maar dat leidt nog niet tot een Pax Sinica, een Chinese wereldorde. Want dat veronderstelt een eigen normatief kader. En daar zie ik voorlopig nog geen bewijzen van. Neem zo'n bank als de AIIB, die in de media wel als een begin van een nieuwe wereldorde is afgeschilderd. Als je de statuten daarvan leest dan lijkt die toch verdacht veel op zijn westerse equivalenten.'

Chinese President Xi Jinping Beeld getty

Interne onzekerheid

Ook het schermen met een 'eigen ontwikkelingsmodel' als voorbeeld voor de rest van de wereld, zoals onderminister He Yafei doet, maakt op Schulte Nordholt geen indruk: 'Waar hebben we het dan precies over? Over de rol van Chinese bedrijven in Afrika? Die ligt vooral onder vuur vanwege de arbeidsomstandigheden bij die bedrijven en de gevolgen voor het milieu. Ik zie eerlijk gezegd niet waar dat 'nieuwe' uit bestaat.'

Bovendien mag China dan naar buiten toe zelfbewustzijn etaleren, zoals Xi in Davos zal gaan doen, maar dat maskeert een grote mate van interne onzekerheid. 'De economie is in zwaar weer terechtgekomen, de munt staat onder druk en is er sprake van kapitaalvlucht. Nogal wat ondernemers brengen hun familie en kinderen over naar het buitenland. Niet in de laatste plaats vanwege de milieuvervuiling, de smog in de grote steden. Die is voor de Chinese leiders een groeiend politiek probleem aan het worden.'

China kan volgens hem wel in 'een moreel vacuüm' springen op terreinen als klimaat en vrijhandel. Trump wil af van het klimaatakkoord en keert zich tegen de voor zijn land negatieve aspecten van vrijhandel. Daar ligt dus ruimte. 'Voor een land dat zichzelf in de confucianistische traditie als moreel verheven ziet, is dat natuurlijk aantrekkelijk. Maar dat maakt China nog niet tot een geopolitieke grootmacht.'

China is ook economisch, militair en politiek nog niet op het punt gekomen de VS werkelijk naar de kroon te kunnen steken. Zo was de Amerikaanse economie in 2015 met een bruto nationaal product van 18 duizend miljard dollar nog altijd anderhalf keer groter dan die van China. Pas in het midden van het volgende decennium zal China de VS voorbij steken. Maar dan moet het land zijn groeitempo wel weten vol te houden, wat in het sterk vergrijzende China nog maar de vraag is. Militair staat het land op een nog grotere achterstand ten opzichte van de VS, ook al kunnen er in de Zuid-Chinese Zee wel speldenprikken worden uitgedeeld. En gemeten naar het aantal landen dat politieke verwantschap voelt of zich bondgenoot waant, is de achterstand op de VS nog altijd zeer aanzienlijk. Als doorgewinterde machtsdenkers zijn de Chinese leiders zich van die verschillen zeker bewust, ook al wijzen hun retorische uithalen soms in een andere richting. De 'Chinese Droom' is op een mooie dag de koppositie van de VS over te nemen. Dat zal gaan gebeuren, zo is de overtuiging in Peking. Maar het is nog niet zo ver.

'China staat niet te springen nu al de leiderschapsrol over te nemen', observeert de China-expert van Clingendael, Frans-Paul van der Putten. 'De leiders gaan ervan uit dat die rol op de langere termijn vanzelf naar hen toe komt.' Wel maakt hij een onderscheid tussen 'geopolitiek leiderschap' en 'economisch leiderschap'. Dat laatste wil China graag en volop tonen. De ervaringen zijn goed. Heel wat politieke weerstand wist China met economische diplomatie te breken. 'Dat maakt het World Economic Forum in Davos ook zo'n buitengewoon geschikt podium voor Xi. Hier kan hij de Chinese betrokkenheid bij de wereldeconomie onderstrepen en een krachtige boodschap pro mondialisering afgeven', aldus Van der Putten.

Xi Jinping met President Poetin Beeld epa

China-haviken

Dat is vooral uit eigenbelang, want met zijn op export gerichte economie is China zeer gebaat bij mondialisering. Al jaren proberen de leiders die afhankelijkheid te verminderen en meer ruimte te bieden aan binnenlandse bestedingen, maar voorlopig blijft de wereldhandel cruciaal: 'De binnenlandse markt is nog onvoldoende sterk om de economische groei te stutten, dus is het aan de praat houden van de mondialisering voor China van wezenlijk belang', zegt Van der Putten. 'Die les hebben de Chinese leiders onthouden van de financiële crisis, toen de terugval van de westerse vraag China het leven zuur maakte'.

Die afhankelijkheid maakt ook dat China op scherp staat over de benoeming van enkele uitgesproken 'China-haviken' in de regering-Trump. Net als hun president zijn zij ervan overtuigd dat de Amerikaanse industrie in de voorbije jaren ernstige schade is toegebracht door oneerlijke concurrentie van goedkope, Chinese producten. In de campagne dreigde Trump al met heffingen tot 45 procent om Amerikaanse producenten te beschermen. De kans dat dit alleen campagneretoriek was, is door de benoeming van de 'haviken' flink verkleind. De Amerikaanse regering gaat opnieuw onderhandelen over de omvangrijke handelsrelatie tussen beide grootmachten. En wel met het mes op tafel.

'De Chinese autoriteiten zullen laten blijken dat ze zich niet laten intimideren', verwacht Van der Putten. Dat bleek vorige week al, toen Chinese officials tegenover persbureau Bloomberg een schot voor de boeg gaven. Grote Amerikaanse bedrijven in China kunnen een onaangenaam bezoekje van de belastingdienst of de mededingingsautoriteiten verwachten, wanneer Trump echt lastig gaat doen, zo lieten zij doorschemeren. Vooral een prominent bedrijf als Apple heeft veel te vrezen. Dat laat zijn iPhones in China maken net als veel andere Amerikaanse bedrijven draagt Apple zo bij aan de door Trump verfoeide Chinese export. De verknopingen gaan nog veel verder, want Amerikaanse bedrijven verdienen flink aan de Chinese markt. En Chinese investeringen brengen de VS de banen waarvoor Trump op de bres staat. China beschikt dan ook over een breed arsenaal aan wapens in een eventuele handelsoorlog met de VS. Maar die strijd zal alleen maar verliezers kennen, verwachten handelsexperts.

Wat worden de verhoudingen tussen Trump en Xi Jinping? Beeld ap

Vijandige retoriek

De Chinese hoop is dat Amerikaanse daden grotendeels uitblijven en het vooral bij vijandige retoriek uit Washington blijft. Daarmee zal Peking het al lastig genoeg hebben, want in eigen land hebben de staatsmedia en vooral de sociale media het nationalisme de afgelopen jaren flink aangewakkerd en daarmee ook het anti-Amerikaanse sentiment.

Daarbij liggen politieke spanningen op de loer. Deze week zei Trumps aankomend minister van Buitenlandse Zaken, Rex Tillerson, dat de aanleg van eilandjes in de Zuid-Chinese Zee door China 'vergelijkbaar is met Ruslands annexatie van de Krim'. Peking moet te verstaan worden gegeven dat 'toegang tot de eilanden niet zal worden toegestaan'. Een bikkelharde confrontatie tussen de twee supermachten op handels- en veiligheidsgebied komt daarmee in beeld. Chinese nationalisten zullen niet nalaten daarop te koersen. Schulte Nordholt: 'De communistische partij is door het extreme nationalisme rechts gepasseerd. Het zal erg moeilijk worden die geest weer in de fles te stoppen'.

Voorlopig moet eerst duidelijk worden welke daden Trump aan zijn anti-Chinese uitspraken verbindt. Tot die tijd zal China zich opstellen als voorbeeldig 'verantwoordelijke deelnemer' aan de internationale orde. In 2005 drong de Amerikaanse onderminister van Buitenlandse Zaken Robert Zoellick daar nog bij de Chinezen op aan. Destijds hielden die de boot af, omdat zij zich niet klakkeloos in een Amerikaanse wereldorde wilden laten inkapselen. Twaalf jaar later zijn het de VS die hun eigen orde ondermijnen, terwijl de terughoudende Chinezen ervoor op de bres springen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden