Is onze angst voor jihadistische dreiging terecht?

De jihadistische dreiging komt voor Nederland, dat F-16's naar Irak stuurt, dichterbij. Maar hoe verhoudt zich de raad om niet in uniform te reizen met een onveranderd dreigingsniveau?

Militair in uniform rekent af bij een tankstation.Beeld Harry Cock

Het ministerie van Defensie adviseert militairen voorlopig niet in uniform met het openbaar vervoer te reizen. Vice-premier Lodewijk Asscher zei woensdag bij de bekendmaking van het besluit van het kabinet om met F-16's mee te doen aan de bombardementen op IS in Irak, dat de kans op een aanslag daardoor is verhoogd.

PvdA-Kamerlid Ahmed Marcouch roept wijkagenten, docenten en ouders op alert te zijn op 'risicogevallen'. Oud-MIVD'er Paul Mulder zegt in De Telegraaf aanslagen te verwachten op soft targets als trein- en metrostations.

Sinds de Nederlandse jihadstrijder Mujahiri Sháám dinsdag in een in Aleppo opgenomen filmpje 'broeders' in Nederland opriep tot 'een sterke en stevige daad tegen de Nederlandse overheid', vanwege deelname aan de Amerikaanse anti-IS-coalitie, lijkt de terreurdreiging te zijn toegenomen.

Op sociale media van jihadi's worden heftige boodschappen verspreid. 'Wanneer zullen BE/NL weer nuchter handelen n veiligheid vr hun bevolking als een prioritaire zaak aannemen? Hebben ze een Madrid 11/3 nodig?', twittert 'De Levantenaar', met een verwijzing naar de bomaanslagen in maart 2004 op forensentreinen in de Spaanse hoofdstad.

Een zekere 'Miklos Santos' merkt op dat Nederland zelf om aanslagen vraagt, want 'als je ieder mens in elkaar slaat dan moet je rekening houden dat je ooit ook in elkaar geslagen kan worden'.

Toch verhoogt de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) het dreigingsniveau niet. Dat blijft op het niveau van maart 2013: substantieel. Dat wil zeggen dat de kans op een aanslag tegen Nederland reëel is.

Er bestaat een hoger dreigingsniveau: kritiek. Moet de overheid niet meer veiligheidsmaatregelen treffen? 'Het niveau substantieel kan nauwelijks omhoog', reageert terrorismedeskundige Edwin Bakker. 'Kritiek wordt het pas als er een acute dreiging is. Als de diensten weten dat er iets op korte termijn gaat gebeuren, maar niet precies weten waar de terroristen zijn. Anders zouden ze wel ingrijpen.'

Nu ook hier

Toch is de situatie nu 'fundamenteel anders' dan in maart 2013, toen het dreigingsniveau naar 'substantieel' ging vanwege het gevaar van terugkerende, in Syrië militair en ideologische geschoolde jihadstrijders. Bakker: 'De strijd daar, van terreurbewegingen als Islamitische Staat, Jabhat al-Nusra en Khorasan, is een strijd tegen het Westen geworden. Die is nu ook hier. Dat laat Sháám zien in dat filmpje. Dat zegt ook Asscher, die aangeeft dat de inzet van Nederlandse F-16's een additionele dreiging met zich mee brengt.'

Officieel bestaat het niveau niet, maar je zou voor de huidige situatie kunnen denken aan 'substantieel plus', zegt Bakker. Die term is eerder gebruikt, in 2008, door de toenmalige NCTb-baas Tjibbe Joustra. Ook toen was de kans op aanslagen in Nederland reeel, vanwege de aanwezigheid van Nederlandse militairen in het Afghaanse Uruzgan en de naijleffecten van de anti-islamfilm Fitna van PVV-leider Geert Wilders.

Volgens Bakker zijn nu geen extra maatregelen nodig. Potentiële terroristen worden, door binnen- en buitenlandse veiligheidsdiensten, al stevig in de gaten gehouden.

Veel maatregelen zijn onzichtbaar voor de gemiddelde burger. Dat is bewust, om niet onnodig angst te zaaien. Soms kan de overheid om het publieke gevoel van veiligheid te vergroten besluiten bepaalde acties zichtbaar te maken. Bijvoorbeeld door extra agenten te laten surveilleren bij stations en andere openbare ruimten.

Belangrijk is de manier van communiceren over de nationale veiligheid, zegt Bakker. 'Daar moet goed over worden nagedacht.' Dat heeft het ministerie van Defensie in zijn ogen niet gedaan. 'Militairen die hun uniform moeten verbergen: dat is een slecht advies op een verkeerd moment. Het straalt een gebrek aan weerbaarheid uit.'

Dat voelen de jihadisten ook haarfijn aan. Met de tag #Angstzaaier twitterde Sháám gisteren: 'Zie hoe t MvD te werk gaat. De burger zal nu angstig rondlopen en bij t zien v een militair snel de benen nemen. Goed werk MvD.'

Effectief is zo'n advies evenmin, zegt Bakker. Wie militairen wil raken, hoeft ze niet op te sporen in het openbaar vervoer of in een willekeurige stad. Die kan postvatten in de buurt van kazernes en ook toeslaan op soldaten in hun burgerkloffie.

Omar Ramadan, directeur van RadarAdvies en werkzaam op het terrein van radicalisering, wijst eveneens op het belang van een uitgebalanceerde boodschap. 'Je moet oppassen met angstzaaierij. Dat is precies wat de terroristen willen.'

Een beter signaal gaf de burgemeester van Londen af, zegt hij. Die stapte, een dag na de aanslagen op bus en metro van juli 2005, demonstratief in het openbaar vervoer. Zijn boodschap aan de burgers en terroristen was: 'het leven gaat gewoon door'.

In een in 2012 uitgekomen handleiding Beperken maatschappelijke onrust bij terreurdreiging en extreem geweld, opgesteld door twee terrorismedenktanks, wordt gehamerd op het belang van evenwichtige communicatie. Duidelijk moet zijn dat de overheid, en vooral de veiligheidsdiensten, alert zijn. Maar voorkomen moet worden dat angst wordt gezaaid of een specifieke bevolkingsgroep wordt gestigmatiseerd.

Signaleren

Ramadan vindt dat de regering nu te veel nadruk legt op repressie, zoals het afpakken van paspoorten, het intrekken van de Nederlandse nationaliteit. 'Nederland doet veel aan preventie. Wijkagenten, docenten, jongerenwerkers worden getraind om radicalisering tijdig te signaleren', zegt hij. 'Dat deel van de aanpak, waar Nederland internationaal om wordt geroemd, wordt nauwelijks over het voetlicht gebracht.'

Makkelijk is het niet om de juiste balans te vinden, zegt Bakker. 'De overheid moet aan de gemeenschap laten zien dat wie aan het rommelen is met de jihad, politie aan de deur kan krijgen. Maar het mag niet overkomen als moslims pesten.'

Het verhaal moet helder zijn, zegt hij. Wat dat betreft heeft Asscher het goed gedaan. Hij legde uit dat op korte termijn rekening moet worden gehouden met extra dreiging. Maar dat het hier op de langere termijn, vanwege het ingrijpen van de anti-IS-coalitie, veiliger zal worden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden