Achtergrond Xenofobie en racisme

Is Nederland echt zo stil over xenofobie en racisme?

Reageert Nederland met een oorverdovende stilte op de opmars van xenofobie en nationalisme? 

Protest tegen racistisch geweld in Amsterdam door Anti Fascistische Actie (AFA). Beeld EPA

‘Er is een stilte die verre van heilzaam is. Een donkere en bedreigende stilte’, sprak minister Sigrid Kaag vorige week in haar Abel Herzberglezing. ‘De stilte van weten wat er speelt. Horen wat er geroepen wordt. Maar het er niet over hebben. En er ook niets aan doen.’

De samenleving zwijgt over de vileine aanvallen op migranten, over het verdacht maken van de Europese Unie en de mensenrechten, zei de minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking. Met een verwijzing naar Abel Herzberg – overlevende van het concentratiekamp Bergen-Belsen – waarschuwde ze voor de potentieel rampzalige gevolgen: ‘Het gebrek aan krachtige tegenspraak en een waardig alternatief. Dat is de eerste stap. De gruwelijkheid de laatste.’

Reageert Nederland met een oorverdovende stilte op de opmars van xenofobie en nationalisme? Niet altijd. Toen Geert Wilders zijn ‘minder Marokkanen’-uitspraak deed, brak een enorm tumult uit. Zelfs sommige PVV’ers vonden dat hij te ver was gegaan. 

Nog maar kort geleden ontstond een volksbeweging rond de kinderen Lili en Howick, die naar Armenië teruggestuurd dreigden te worden. Voor staatssecretaris Harbers werd de druk ondraaglijk toen de politie de bevolking opriep uit te kijken naar de ‘ondergedoken’ kinderen. Een uitnodiging tot NSB-gedrag, werd door veel mensen geoordeeld. 

Krachtig tegengeluid

Op sociale media wordt door sommigen voortdurend gepolariseerd tegen migranten en islam, maar er is ook een krachtig tegengeluid. De historicus Leo Lucassen, tot voor kort vooral in vakkringen bekend, heeft inmiddels bijna 12 duizend volgers op Twitter omdat hij het consequent voor migranten en vluchtelingen opneemt.

Kaag noemde geen namen, maar het verwijt van stilte is doorgaans voor het politieke midden bestemd. Gevestigde media wordt regelmatig verweten dat zij onvoldoende stelling nemen tegen politici als Wilders en Baudet. De middenpartijen flirten soms met elementen uit het nationalistische gedachtegoed: Ruttes ‘doe normaal’, Buma’s verplichte Wilhelmus, Asschers interesse in het harde Deense integratiemodel.

Uitspraken die twintig jaar geleden een schandaal zouden veroorzaken, worden nu schouderophalend afgedaan. Voor een deel komt dat door afstomping. Bij de onlangs gehouden Algemene Beschouwingen zei PVV-leider Wilders tegen Denk-leider Kuzu: ‘U hoort hier niet thuis. U bent het vergif van deze samenleving en van deze democratie. Dit is ons land. Dit is niet uw land. Uw land is Turkije. Dit is Nederland. Wegwezen, meneer Kuzu.’ Deze woorden baarden geen enkel opzien, omdat veel mensen vinden dat Wilders allang een karikatuur van zichzelf heeft gemaakt – en Kuzu zelf evenmin vies is van provocatie.

Pegida demonstreert in Enschede. Beeld Marcel van den Bergh

Twijfels over de globalisering

Er is een ook een meer fundamentele reden voor de relatieve stilte die Kaag meende te ontwaren: twijfels over de globalisering. In zijn column voor NRC Handelsblad sprak Paul Scheffer van ‘de uitputting van het liberale paradigma, waarin het verdwijnen van grenzen en de verbreiding van de markteconomie centraal stonden’. Europa, de Verenigde Naties en andere vormen van internationale samenwerking waren een reactie op de Tweede Wereldoorlog en hebben lange tijd formidabel gewerkt. Nog nooit was de westerse wereld zo vreedzaam en welvarend. Maar de laatste jaren nemen de twijfels toe – en niet alleen bij xenofoben.

Globalisering heeft geleid tot meer economische ongelijkheid en een migratiestroom die culturele onzekerheid veroorzaakt, zei PvdA-leider Lodewijk Asscher in een rede in 2017. Britse media als The Economist en The Financial Times waren lange tijd de vaandeldragers van globalisering, vrijhandel en internationale samenwerking. Juist in de Angelsaksische wereld is op dramatische wijze duidelijk geworden waartoe dit triomfantelijke liberalisme heeft geleid: de Brexit en de verkiezing van Donald Trump.

Vlammen van het populisme aanwakkeren

De Britse media zijn van toon veranderd. ‘Liberalen moeten erkennen dat anderen een groter gewicht aan etnische en culturele homogeniteit toekennen dan zij, en dat dit conflict niet weggewenst kan worden’, schreef The Economist. ‘De verdedigers van de liberale democratie zullen simpelweg de vlammen van het populisme aanwakkeren als zij angsten over ineffectieve grenscontroles negeren en de publieke woede over het niveau van immigratie afwijzen’, schreef de Duits-Amerikaanse politicoloog Yascha Mounk in zijn veelgeprezen boek The People vs. Democracy.

Maar in hoeverre kan het liberalisme tegemoet komen aan de bezwaren van zijn tegenstanders zonder zichzelf te verloochenen? Waar ligt de grens tussen verstandige concessies en toegeven aan xenofobie? Kaag sprak van een ‘sluipend gevaar’ van een samenleving die het afwijzen van vreemdelingen steeds gewoner gaat vinden, ook omdat de verwijzing naar de Tweede Wereldoorlog inmiddels ‘een nieuw taboe’ is geworden. Ze omschreef zichzelf als de Nederlandse vrouw van een Palestijnse man ‘die soms moet uitleggen dat haar dochter, die anders oogt, inderdaad haar dochter is. Soms word ik, vanwege mijn huwelijk en carrière, behandeld als een vreemdeling in eigen land.’

In een multi-etnische samenleving kan het verlangen naar culturele homogeniteit ontaarden in een gevaarlijke, potentieel gewelddadige fantasie. ‘Als we ons onzeker voelen, kan het comfortabel zijn onze ‘eigen’ stam op te zoeken. Maar als dit verwijdering van anderen betekent, leidt dit uiteindelijk tot segregatie. Tot ontmenselijking’, zei Kaag. Een paar dagen later waarschuwde de Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst voor geweld door extreem-rechts.

Moreel appèl 

Wat is het beste antwoord op dit gevaar? Kaag deed een moreel appèl met een verwijzing naar de Tweede Wereldoorlog. Haar lezing maakte op velen indruk, maar columnist Scheffer vond dat liberale politici als Kaag meer aan zelfkritiek en zelfonderzoek moeten doen. ‘Om het populisme te verslaan is meer nodig dan het gevaar van de populisten te benadrukken’, zei Lodewijk Asscher in 2017. ‘Wie de oorzaken van het populisme wil bestrijden, moet eerst begrijpen waar de onzekerheid bij mensen vandaan komt. En daar serieuze oplossingen voor bieden.’

 Diep verdeeld over immigratie

Nederland is diep verdeeld over immigratie. 33 procent van de burgers vindt dat ‘Nederland een prettiger land zou zijn als er minder immigranten zouden leven’, 34 procent is het daarmee oneens. Een meerderheid – 44 tegen 23 procent – vindt de aanwezigheid van verschillende culturen ‘winst voor onze samenleving’. Slechts 14 procent wil dat Nederland meer vluchtelingen opneemt, volgens cijfers van het SCP. 

De toespraak van Sigrid Kaag was een verademing

Het was een verademing in een tijd waarin zoveel politici in de top van de coalitie denken dat je er komt door de burger die ze ‘bezorgd’ noemen kritiekloos gelijk te geven. Lees hier de column van Volkskrant-columnist Sheila Sitalsing.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.