Is Merkel de nieuwe leider van het Westen?

Daar staan ze dan. Angela Merkel en Barack Obama. Frau Kanzlerin en Mr President geven vandaag, op een grijze novembermiddag, een gezamenlijke persverklaring in Berlijn. Voor de zevende keer in acht jaar, maar vooral voor het laatst.

President Obama met bondskanselier Merkel eind 2011 op de G20-top in Cannes, Merkels populariteit is na de Amerikaanse verkiezingen flink gestegen. Beeld null
President Obama met bondskanselier Merkel eind 2011 op de G20-top in Cannes, Merkels populariteit is na de Amerikaanse verkiezingen flink gestegen.

Het bezoek bezwijkt bij voorbaat haast onder zijn eigen, symbolische gewicht. Obama, schreven kranten overal ter wereld, geeft in Berlijn het stokje door aan Merkel. Met Trump in het Witte Huis is de kanselier de nieuwe leider van de westerse wereld. Of, met het dreunende defaitisme van de New York Times: 'De laatste verdediger van het vrije Westen.'

Oorspronkelijk schijnt de scheidende Amerikaanse president zijn reis te hebben bedoeld als korte, niet al te formele, afscheidstrip. Nog een keer op en neer naar het oude continent, waaraan Obama tijdens zijn presidentschap significant minder aandacht besteedde dan zijn politieke voorgangers.

En wat zal Merkel denken, vanmiddag, als ze voor het laatst naast de man staat die haar, voor hij dinsdag in zijn Airforce One stapte, alvast 'zijn trouwste bondgenoot in Europa noemde?' Zou ze zich afvragen of Duitsland is opgewassen tegen de rol die het nu in binnen- en buitenland krijgt toegedicht: leider van de vrije wereld? Zou ze denken aan de mogelijkheid dat de rechts-populistische AfD in Duitsland in september hetzelfde kan doen als Trump in Amerika deed?

Samen met Obama schreef ze een pleidooi dat vandaag in het economische tijdschrift Wirtschaftswoche staat: voor de globalisering en tegen protectionisme - tegen 'America first'. Een poging van Obama om over zijn politieke graf heen te regeren, of vooral om haar gerust te stellen?

Waarschijnlijk denkt Merkel op z'n Merkels aan praktische zaken: vrijhandelsakkoord TTIP, de klimaatafspraken, de atoomdeal met Iran, de NAVO, de verhouding tussen Washington en Moskou, Syrië, en al die andere zaken waar ze geen pijl meer op kan trekken sinds ze weet dat Donald Trump president wordt.

Toch zal ze in de afgelopen week hebben nagedacht over de nieuwe rol die de wereld voor Duitsland ziet weggelegd. Die Zeit, lijfblad van hoogopgeleid linksliberaal Duitsland, kondigde vorige week met enig gevoel voor drama aan dat met Trump het einde van de Amerikaanse eeuw in Europa een feit was.

Merkel en Obama op de G20-top in september 2016. Beeld null
Merkel en Obama op de G20-top in september 2016.

Die eeuw duurde van de Amerikaanse inmenging in de eerste wereldoorlog in 1917 tot 8 november 2016, de dag dat Merkel in haar zuinige felicitatie voorwaarden verbond aan de samenwerking met Trump. Hij moest wel de mensenrechten respecteren. Zou Trump gelachen hebben om het moraliserende gekef van de bazin van het land van zijn voorvaderen?

'Ach, Merkel zal met Trump omgaan zoals ze met elke andere Amerikaanse president zou omgaan: pragmatisch.' Politicoloog Josef Braml van het Deutsche Instituut für Auswärtige Politik is stellig. Van alle stampij over het leiderschap van de westerse wereld moet hij een beetje zuchten. 'Wees realistisch, wereldpolitiek gaat over belangen, niet over idealen.'

Hij vraagt retorisch: heeft Merkel met Bush samengewerkt, ondanks de in Duitsland zo grote verontwaardiging over Guantanamo? En met Obama, ondanks de drone-oorlog, zelfs ondanks het afluisterschandaal van de NSA? Het antwoord is drie keer ja.

Op het wereldtoneel is de macht van Duitsland nu eenmaal betrekkelijk, met of zonder Trump. Duitsland zit niet in de VN-veiligheidsraad en beschikt over een leger dat zonder hulp van andere NAVO-landen nog geen deuk in een pakje boter slaat. Als Trump een deal met Poetin sluit, is Duitsland het grootste van het clubje kleine landen dat ertussen ligt: de EU. Merkel weet dat, en Frank-Walter Steinmeier, waarschijnlijk de nieuwe bondspresident, weet dat na twee termijnen als minister van Buitenlandse Zaken ook.

Politicoloog Braml zegt ook: 'De linkse elite in Duitsland, heeft te lang gedaan alsof Duitsland geen belangen had, alleen maar morele waarden.'

Daar legt hij de vinger op de zere plek. Duitsland is al een jaar of vijftien bezig afscheid te nemen van de vertrouwde naoorlogse identiteit, de schizofrene identiteit van het enerzijds klein willen zijn, zich willen verschuilen achter beschermheer Amerika en achter de vlag van de EU, en het eeuwig omwentelen in schuldbewustzijn en zelfkritiek.

Dat Duitsland, het Duitsland dat 'vanwege het verleden' tot ver in de jaren negentig weigerde deel te nemen aan gewapende conflicten, was zo trots op zijn eigen bescheidenheid, dat het land vaak irritant zelfingenomen en moraliserend overkwam. Dit Duitsland begon al te wankelen onder Schröder en werd onder Merkel onmogelijk, mede door haar dominante rol op het internationale toneel. Maar die nieuwe macht voelt onwennig.

Vooral nu langzaam tot de Duitse elite doordringt dat hun land aan dezelfde kwalen lijdt als andere Europese landen. Ook in Duitsland, het land dat ooit dacht, of hoopte, voor eeuwig geleerd te hebben van zijn eigen verleden, tieren populisme en vreemdelingenhaat welig.

In het Duitsland dat vandaag officieus wordt gekroond tot leider van het Westen, staat de AfD virtueel 14 procent van de stemmen. De gevestigde politieke partijen, en Merkel zelf, kampen met een groot geloofwaardigheidsprobleem. Evenals de EU. Duitsland begint kortom steeds meer te lijken op het land dat het niet wilde zijn: geen haar beter dan de rest van Europa, maar wel machtiger dan de rest van Europa. Deze broeierige binnenlandse situatie maakt het onwaarschijnlijk dat Merkel straks, als leider van het Westen, met veel omhaal de moraalridder uit zal hangen.

Obama en Merkel samen aan tafel voor de G7-top in mei 2016. Beeld null
Obama en Merkel samen aan tafel voor de G7-top in mei 2016.

Maar is het wel Merkel die met Trump op het bordes van haar kanselarij moet verschijnen - als hij zich een bezoek aan Duitsland verwaardigt? Nog steeds heeft ze niet bevestigd dat ze zich verkiesbaar stelt voor een vierde termijn. De verkiezing van Trump lijkt dat wel waarschijnlijker te hebben gemaakt. Dinsdag liet haar voorlichter zich 'ontglippen' dat ze het waarschijnlijk gaat doen. Bewust? Haar populariteit is na de Amerikaanse verkiezingen in elk geval flink gestegen.

Eind oktober wilde maar 44 procent van de Duitsers nog vier jaar Merkel. Nu liggen de percentages rond de 60 procent. Als Duitsland dan de baas van het Westen moet zijn, dan toch met Merkel, lijken de Duitsers te denken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden