Analyse Vluchtelingencrisis

Is Libië nog steeds de belangrijkste oversteekplaats naar Europa?

De migrantenstroom vanuit Libië is vorige zomer nog spectaculair gedaald, nadat Italië afspraken had gemaakt met Libische milities om hun smokkelactiviteiten te stoppen en de Libische kustwacht steun had gekregen van de Europese Unie. Bovendien zijn migranten Libië gaan mijden sinds gedetailleerde verhalen rondgaan over onmenselijke detentiecentra, martelingen en slavenmarkten.

Beeld EPA.

Het gevolg: dit jaar staken 42 duizend migranten over naar Europa, flink minder dan de 73 duizend in de eerste vijf maanden van 2017. Zoals te verwachten was, bleef een waterbedeffect niet uit en verlegden de routes zich de laatste tijd naar Marokko en Tunesië. Ook in Griekenland neemt het aantal migranten weer toe, maar dan vooral via het vasteland of Bulgarije (zie grafiek).

Met het tegenhouden van het hulpschip Aquarius zet Italië de Libië-route weer in de schijnwerpers. Niet eerder heeft een EU-land een migrantenschip zo demonstratief de toegang geweigerd. Een nieuw dieptepunt in de migratiecrisis waar Europa sinds 2015 mee worstelt, zeggen mensenrechtenorganisaties. Zij spreken er schande van dat Europa politiek bedrijft over de hoofden van migranten; het anti-migratiekamp verheugt tegelijk zich over de harde Italiaanse opstelling.

Gevaarlijke bootjes naar Europa

De meeste migranten aan de overkant van de Middellandse Zee zal de politieke storm in Europa naar alle waarschijnlijkheid ontgaan. Vanwege het mooie weer stappen juist weer meer migranten op gevaarlijke bootjes naar Europa. De vraag is dus hoe lang de rechtse Italiaanse minister Salvini het zal volhouden om de havens dicht te houden. 

Na de scheepsramp voor de kust van Tunesië, waar vorige week ruim honderd migranten verdronken, riep de president van Niger, Mahamadou Issoufou, Europa op zich ‘ondanks het groeiende populisme’ aan zijn afspraken te houden. ‘Deze ramp raakt ons allemaal’, zo zei hij toen tegen nieuwszender France24. Net als de Turkse president Erdogan eerder deed, dreigde hij zo impliciet weer migranten door te laten op reis naar Libië.

Niger kreeg vorig jaar geld van Europa om zijn grenzen met Libië te versterken maar lijkt nu onder de druk te bezwijken. Niet alleen arriveren nog steeds volop migranten uit Oost- en West-Afrika, er worden ook vanuit Algerije en Libië migranten teruggezet naar Niger.

Detentiekampen in Libië 

Algerije zou sinds november vorig jaar al achtduizend migranten over de grens de woestijn in hebben gezet. Via de VN-vluchtelingenorganisatie Unhcr worden bovendien nog eens duizenden kwetsbare migranten uit detentiekampen in Libië bevrijd en in Niger ondergebracht tot landen ze vrijwillig als vluchteling willen opnemen. Tot nog toe heeft alleen Frankrijk zich gemeld.

Volgens migratiedeskundigen zullen migranten op bootjes blijven stappen zolang een structurele oplossing ontbreekt. ‘Na vier jaar paniekvoetbal is Europa nog geen stap verder met het ontwikkelen van een zinnig migratiebeleid’, zegt Gerald Knaus van de directeur van de Europese denktank European Stability Initiatieve ESI. Hij was de grondlegger van de EU-Turkijedeal die in 2016 een eind maakte aan de migratiestroom naar Griekenland, maar is sindsdien teleurgesteld over de gebrekkige uitvoering ervan. 

Op de Griekse eilanden zitten duizenden vluchtelingen vast omdat de registratie en asielprocedures eindeloos duren. Ook bleken afgewezen asielzoekers in praktijk nauwelijks naar Turkije te worden teruggestuurd, zoals was afgesproken.

Beeld AFP

In de illegaliteit verdwenen

Italië kampt met hetzelfde probleem. Sinds 2015 zijn bijna een half miljoen migranten gearriveerd die grotendeels in de illegaliteit zijn verdwenen. Terugsturen is vrijwel geen optie meer. ‘Neem Senegal’, zegt Knaus. ‘Van de 27 duizend migranten die Italië zijn binnengekomen, hadden er nog geen duizend recht op bescherming. Minder dan driehonderd migranten zijn teruggenomen. Senegal krijgt er gewoon onvoldoende voor terug, zoals bijvoorbeeld de mogelijkheid voor beperkte legale migratie.’

Volgens Knaus moet Europa zich nu concentreren op de nieuwkomers. ‘De huidige aantallen zijn echt te behappen. Doel van het Europese beleid moet zijn dat het geen zin meer heeft om op een bootje te stappen. Maar dat moeten er wel goede afspraken worden gemaakt met de herkomstlanden over het tegenhouden en terugnemen van migranten. Je moet migranten direct na aankomst kunnen terugsturen als duidelijk is dat ze geen recht hebben op bescherming.’ 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.