Is in Nederland wel voldoende academische vrijheid? Ja, zegt de KNAW

Er bestaat in Nederland geen direct risico dat de academische vrijheid onder druk komt te staan. Dat schrijft de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen vandaag in een briefadvies, na een eerder debat in de media en Haagse politiek of Nederlandse geleerden niet te links zijn en rechtse collega's weren.

Hoogleraren van Universiteit Wageningen tijdens de opening van het academisch jaar Foto Marcel van den Bergh / de Volkskrant

'Als er al een probleem is met de wetenschappelijke onafhankelijkheid zit het meer in de rol van geldschieters, dan in politieke opvattingen van onderzoekers', zegt de Leidse internationaal jurist prof. Nico Schrijver, die het advies met een commissie voorbereidde.

Aanleiding voor uw advies is de motie Straus-Duisenberg van februari 2017 die minister Bussemaker vroeg om de politieke voorkeur van wetenschappers in kaart te laten brengen. Door de KNAW.

Schrijver: 'Zo is het vorig jaar in de media en in het Kamerdebat wel voorgesteld, maar in de tekst van de motie staat er niks over. Ik heb me daar ook over verwonderd, maar zo is het wel. Wij houden ons heel zakelijk aan die motie, die vraagt of er sprake is van zelfcensuur en gebrek aan perspectieven. Het is voor de KNAW eigenlijk een mooie aanleiding om nog eens de beginselen van behoorlijke wetenschapsbeoefening uit de doeken te doen.'

Reactie VSNU

Universiteitsvereniging VSNU zegt in een eerste reactie blij te zijn met het KNAW-advies. 'Het is mooi om te lezen dat er volgens de KNAW geen directe zorg is als het gaat om de vrijheid van de wetenschap. Uiteraard vindt de VSNU het van groot belang dat die niet aangetast wordt.' De aanbevelingen in het advies om alert te zijn op aantasting van de vrijheid sluiten aan bij de gedragscodes van de universiteiten, aldus de VSNU-verklaring. Volgens een woordvoerder heeft de huidige VSNU-voorzitter Pieter Duisenberg geen nadere reactie op het KNAW-advies dat voortkomt uit een motie die hij een jaar geleden als VVD-kamerlid indiende. Daarbij verwees hij in de media naar Amerikaanse zorgen over onvoldoende politieke diversiteit in de academische wereld.

U zegt dat het reuze meevalt.

'We zeggen dat er niet veel over politieke voorkeuren bekend is, en dat je je ook mag afvragen of het relevant is. Wij denken dat er in het universitaire bestel ruimschoots voldoende waarborgen zijn om diversiteit te garanderen. We zeggen wel dat de betrokken partijen alert moeten zijn.'

Maar VVD-kamerlid Pieter Duisenberg, indiener van de motie, verwees vorig jaar in interviews steeds naar Amerikaanse studies die toonden dat sociaal wetenschappers daar voornamelijk linksliberaal zijn. En ook hun onderzoek dus. Hoe zit dat hier, vroeg hij zich toch af?

'Wij stellen vast dat er eigenlijk geen signalen zijn dat in Nederland sprake is van een beperking van de vrijheid van onderzoek. Dus ook geen politieke of ideologische.'

Voormalig VVD-kamerlid Pieter Duisenberg Foto Freek van den Bergh / de Volkskrant

U zegt vooral dat er waarborgen en codes zijn die dat moeten garanderen. Is dat niet vooral een papieren werkelijkheid?

'Er is de laaste tien jaar veel verbeterd op dat vlak. Betrokken partijen zijn zich veel meer bewust van de noodzaak van openheid van zaken, transparantie.'

U zegt dat universiteiten en organisaties als NWO en KNAW een 'open vizier' moeten hebben bij benoemingen. Wat betekent dat?

'Er is onvermijdelijk een zekere neiging om binnen de eigen groep naar goeie mensen te zoeken. Waar het om gaat is wetenschappelijke kwaliteit. Zoek dus in de breedte, en ben open een transparant, is ons advies.'

U refereert in het advies even aan de zaak Buikhuisen, de criminoloog die misdaad als een hersenaandoening zag en werd verguisd. Dat was in de jaren zeventig. Zijn er geen recente zaken?

'Er bestaat geen databank van dat soort politiek getint incidenten. Wij denken dat dat ook niet nodig is. Er zijn voldoende waarborgen. De codes voor zelfregulering zijn afdoende, denken we.'

Is hiermee de kous af, denkt u?

'Wat mij betreft wel. Het advies is al behoorlijk uitgebreid, vijftien pagina's waar ons om een brief was gevraagd. Het lijkt me niet zinnig nog meer onderzoeksuren in deze kwestie te steken.'

Nog even het advies. Uw grootste zorg blijkt de ruimte voor vrij onderzoek. Bijvoorbeeld omdat geldschieters de onderzoeksvraag sturen. Dat was nou niet echt wat de Kamer zich vorig jaar afvroeg.

'Ik heb dat debat met de minister meermalen teruggelezen en me nu en dan in mijn arm geknepen, zo polariserend ging het eraan toe. Het schoot alle kanten op, er werd vanalles verondersteld en beweerd. Terwijl er natuurlijk maar één echte vraag is: is in Nederland sprake van fatsoenlijke ongebonden wetenschapsbeoefening. Het antwoord is ja.'


100 vrouwen als hoogleraar erbij in 1 jaar

De Nederlandse universiteiten hebben in een jaar tijd honderd extra vrouwelijke hoogleraren aangesteld, viermaal zo veel als normaal in een jaar.

Onderwijsminister Van Engelshoven: 'Geen vrouw te vinden, dat is geen argument'
In het kader van het Westerdijkjaar is 5 miljoen euro besteed om het aantal vrouwelijke hoogleraren te bevorderen. Dat lukt. Wat moet er gebeuren nu het stimuleringsplan afloopt? Quota?

Portretten van vrouwelijke hoogleraren aan de Universiteit Leiden Foto Freek van den Bergh / de Volkskrant