Is humanitaire noodhulp hier wel nuttig?

De zestig miljoen vluchtelingen in de wereld hulp bieden is niet alleen een kwestie van geld. Neem het dilemma in Niger. Dat land bestrijdt terreurgroep Boko Haram op zo'n manier dat nog meer mensen vluchten. Donorlanden aarzelen: is humanitaire noodhulp hier wel nuttig?

In Maiduguri, in Noordoost-Nigeria, slaan internationale hulporganisaties op Nederlands initiatief de handen ineen. Beeld Sven Torfinn

'Hoe kom ik aan zo'n voedselkaart?' De vrouwen staan schreeuwend om de hulpverleners heen, die net het vluchtelingenkamp in zijn gereden. Ze wijzen naar de glanzend witte jeep van het Internationale Rode Kruis en naar elkaar. 'Waarom krijgen zij wel voedsel en wij niet?' Het groepje meereizende Europese diplomaten lijkt de commotie te ontgaan; het bewondert de door zonne-energie aangedreven waterpomp die de hulporganisatie voor de vluchtelingen heeft neergezet.

Welkom in Niger. Welkom in de wereld van de humanitaire noodhulp, waar een diepe kloof gaapt tussen hulpvraag en -aanbod, tussen wens en werkelijkheid. Zoals hier op de droge vlakte langs de snelweg bij Diffa, waar duizenden ontheemden hun tent hebben opgezet, op de vlucht voor zowel de terreurgroep Boko Haram als voor het regeringsleger dat de regio rond het meer van Tsjaad afgelopen juni heeft 'schoongeveegd' om het terroristische kwaad uit te roeien.

De vluchtelingen hebben honger, maar volgens het Rode Kruis krijgt iedereen te eten. Het bewijs wordt een paar kilometer verderop geleverd: voor een paar vrachtwagens met hulpgoederen zitten lange kleurrijke rijen met vrouwen en mannen rond stapeltjes uitgedeelde proviand; twee zakken rijst, bonen en een gele jerrycan met olie en zout voor elk gezin. Falmata (20) schat dat zij en haar tienkoppige familie er twee weken van kunnen leven. Wat er daarna moet gebeuren weet ze niet. 'Hopelijk kunnen we snel terug naar huis.'

Ontheemden

Als het hooggeplaatste bezoek van regeringsvertegenwoordigers uit de belangrijkste donorlanden - Nederland, Duitsland, Zwitserland, Zweden en de Europese Unie - met eigen ogen heeft gezien hoe goed het Rode Kruis bezig is, mogen de ontheemden eindelijk weg. Ze hebben na de distributie nog bijna twee uur in de brandende zon moeten wachten op de bezoekers. 'Dat was wel een beetje warm, ja', verontschuldigt een lokale medewerker zich. Nu komen van alle kanten jonge mannen aanlopen met karren om de vrouwen te helpen de zakken graan, rijst en olie naar hun tentjes te brengen. Uiteraard tegen betaling - contant of in natura. Zoals overal ter wereld probeert ook de lokale economie in Diffa een graantje mee te pikken van het vluchtelingenleed.

Het Internationale Rode Kruis (ICRC) in Genève heeft de Europese diplomaten uitgenodigd om te komen kijken hoe penibel de humanitaire situatie is rond het Tsjaadmeer, na de jarenlange terreur door Boko Haram. Alle hulp is hier nodig, luidt de boodschap. In Niger zijn 230 duizend mensen van huis verjaagd, in Nigeria zijn het er naar schatting 2,5 miljoen. 4,5 miljoen mensen in de regio lijden honger, een kwart miljoen kinderen is ernstig ondervoed.

Tekst gaat verder onder de kaart.

Brandhaarden

De toekomst van de humanitaire hulp is vandaag hoofdonderwerp tijdens de algemene vergadering van de Verenigde Naties in New York. Met een record van zestig miljoen vluchtelingen in de wereld is de vraag om hulp nog nooit zo groot geweest. Maar van de miljarden die nodig zijn om alle brandhaarden te blussen is dit jaar nog geen kwart overgemaakt.

De spaarzame hulpgelden moeten dus efficiënter en doeltreffender worden besteed om mensen te kunnen blijven helpen. Het straatarme Niger, dat per hoofd van de bevolking de meeste hulp ter wereld ontvangt, staat extra in de belangstelling omdat tienduizenden Afrikaanse migranten via dit land naar Europa reizen.

In de hoofdstad Niamey breken de Europese diplomaten zich het hoofd over de oplossingen. Niets doen is geen optie. Mensen in acute nood hebben recht op hulp, ongeacht waar ze wonen of welke foute dictator het land bestiert - het grondprincipe van humanitaire hulp. Maar liever zien de Europese geldschieters dat die hulp overgaat in structurele ontwikkeling, waarbij de grondoorzaken van de problemen worden aangepakt, mensen perspectief krijgen geboden en dan ook niet langer op het idee komen hun heil elders te zoeken.

ICRC-directeur Dominik Stillhart, op bezoek vanuit het hoofdkantoor in Genève, heeft net uitgelegd wat ze in de regio van het Tsjaadmeer zoal doen met de 32 miljoen euro die ze van de geldschieters krijgen. Ze bouwen waterputten, bieden voedselhulp, sanitair, revalidatie en ze doen aan gezinshereniging en wederopbouw. Is dat niet wat veel allemaal, vragen de diplomaten zich af. 'Kun je dit nog humanitaire hulp noemen of is dit gewoon al ontwikkelingswerk? En waar is dan de overheid van Niger? Doet die ook nog wat?', vraagt de afgevaardigde van de Europese Commissie.

Terug naar huis

'De overheid is zelf schuldig aan het veroorzaken van de vluchtelingenstroom in Niger', weet Issa el Hadj Kobo. 'Ze hebben iedereen weggejaagd van de eilanden in het Tsjaadmeer, om Boko Haram uit te roken. We mochten niet meer vissen, niets meer verbouwen en zelfs niet reizen.' El Hadj Kobo doet zijn verhaal in een kliniek in de hoofdstad Niamey, waar ICRC protheses maakt voor slachtoffers uit Boko Haramgebied. El Hadj Kobo verloor zijn onderbeen bij de jongste aanslag, begin juni in Bosso.

Nu voelt hij zich nog maar 'half man'. 'Ik heb twee vrouwen en twaalf kinderen. Wat kan ik nog voor ze betekenen?', zegt hij als hij naar zijn prothese wijst. 'Het enige wat ik wil is terug naar huis.' Maar terug naar huis is geen reële mogelijkheid. Het leger laat niemand terugkeren zolang de economische motor van Boko Haram niet is uitgeschakeld. De terreurorganisatie leefde van de inkomsten van gedroogde vis, uit het meer, gewilde landbouwproducten als groene pepers en allerhande smokkel. Vandaar dat ook het vervoer over de weg volledig is stilgelegd en daarmee ook de economische levensader in de regio.

'Het rigoureuze optreden van de regering werkt averechts', waarschuwt ook Moussa Tchangari van burgerorganisatie Alternative Espace Citoyen. 'Door elke economische activiteit stil te leggen maak je je eigen burgers volkomen afhankelijk van humanitaire hulp. De overheid biedt hier geen perspectief of oplossing en daardoor speelt ze Boko Haram juist weer in de kaart.'

De donorgemeenschap moet de regering hierop aanspreken, vindt Tchangari. 'Anders is het water naar de zee dragen. De regering in Niger verwaarloost de publieke sector ten gunste van de oorlog tegen terreur. Daarin voelt ze zich gesteund door de internationale gemeenschap terwijl die strijd meer vluchtelingen veroorzaakt dan Boko Haram zelf doet. Blijf je dan als humanitaire hulpverlener zeggen dat je neutraal bent? Stel je dan geen kritische vragen?'

Een saillant detail wil Tchangari de bezoekers niet onthouden: dat de overheid van Niger met Saoedi-Arabië onderhandelt over een lease van 150 duizend hectare landbouwland bij het Tsjaadmeer. 'Het is wel heel toevallig dat dit gebied nu net is schoongeveegd door het leger. Dat scheelt de investeerder een hoop gedoe.'

Beeld de Volkskrant

'Zuivering'

'Nu snap ik er helemaal niets meer van', verzucht de afgevaardigde van het Duitse ministerie van Buitenlandse Zaken terwijl ze een sigaret opsteekt. De diplomaten worstelen zichtbaar met de 'verschillende narratieven' die ze tijdens hun bezoek in Niger krijgen voorgeschoteld. Even daarvoor heeft een legerkolonel nog uitgelegd dat van een 'zuivering' geen sprake is en dat de militaire operatie bij het Tsjaadmeer wel degelijk gepaard gaat met sociale en economische wederopbouw.

'De situatie in Diffa laat zien hoe complex het veld van humanitaire hulp is, vindt Jelte van Wieren, directeur stabiliteit en humanitaire hulp op het ministerie van Buitenlandse Zaken. 'Wanneer eindigt noodhulp, die politiek neutraal is, en wanneer begint duurzame wederopbouw in de vorm van ontwikkelingshulp waarbij je wel eisen aan een regering kunt stellen? Idealiter zou je die twee beter op elkaar willen laten aansluiten, maar dan maak je het humanitaire organisaties weer onmogelijk hun werk onpartijdig te doen.'

In Maiduguri, de hoofdstad van de deelstaat Borno in Nigeria, komt het hulpcircus inmiddels goed op gang nadat Artsen zonder Grenzen en Unicef in juni de noodklok hebben geluid over de hongersnood onder de miljoenen slachtoffers van Boko Haram. De hotels zijn vol en de vastgoedprijzen schieten omhoog door de aankoop van zwaarbeveiligde compounds voor de ingevlogen hulpverleners. Dagelijks arriveren nieuwe consultants en experts om poolshoogte te nemen. De nood is hoog, zo concluderen ze elke avond vanachter hun laptops na hun dagelijkse rondleidingen en vergaderingen met lokaal personeel 'in het veld'.

Hulpbehoevenden in een onderdak gevonden tijdelijk UNHCR-huisje van tentzeil in Nigeria. Beeld Sven Torfinn/de Volkskrant

Handen ineen

Toch lijkt die notie zich nog niet te vertalen in concrete voedselhulp: vrijwel iedereen in Maiduguri heeft honger. Wel zichtbaar zijn de tenten, kliniekjes en watertorens in de vluchtelingenkampen met de logo's van diverse organisaties als Oxfam, ICRC, Unicef of Save the Children. Veel samenhang lijkt er niet te zijn. Integendeel. In de kampen laten de hulporganisaties zich laatdunkend uit over elkaars activiteiten. De kleintjes bespotten de protserige gepantserde auto's en opzichtige tenten van Unicef, omgekeerd zegt een hulpverleenster 'geen idee' te hebben wat Oxfam of Rode Kruis er uitspookt. 'Die zitten op hun eigen eiland.'

In de wijk Kushari hebben vijf organisaties de handen ineen geslagen. Onder leiding van Save the Children verdelen en besteden ze naar eigen inzicht een gezamenlijk budget (5,3 miljoen euro voor Nigeria). De Dutch Relief Alliance (DRA), een initiatief van minister Ploumen van Buitenlandse Zaken dat inmiddels in meerdere landen met succes is ingezet, moet leiden tot meer flexibiliteit, minder bureaucratie en tot betere samenwerking. 'Het werkt geweldig', zegt Eta Mbong Ngole van Save the Children als hij samen met Oxfam en het International Rescue Committee (IRC) de wijk in gaat.

Migratietop Verenigde Naties

In New York begint vandaag een VN-top over vluchtelingen en migratie, met als doel meer geld voor humanitaire hulp bijeen te brengen en geld efficiënter te besteden. Er zijn hiertoe al voorstellen gedaan tijdens een Humanitaire Top dit voorjaar in Istanbul. Minister Ploumen voor Ontwikkelingssamenwerking lanceerde er als voorloper het plan The Grand Bargain, ter verbetering van de samenwerking tussen hulporganisaties en vermindering van de bureaucratie. Voor de regio rond het Tsjaadmeer stelt ze nu 4 miljoen euro extra ter beschikking.

Morgen organiseert president Obama een aparte top over vluchtelingen met landen die zich extra willen inspannen. Nederland heeft 250 miljoen euro toegezegd voor humanitaire hulp aan Syrische vluchtelingen in Turkije, Libanon en Jordanië. Het blijft nog wel achter bij de beloofde opname van vluchtelingen uit Turkije, Griekenland en Italië.

Bomen

'Iedereen doet nu waar hij het best in is; wij voedselhulp en water, IRC medische zorg en Oxfam richt zich op leefgemeenschappen', zegt Mbong Ngole. Als we ergens een behoefte zien, bellen we elkaar in plaats van zelf het wiel opnieuw uit te vinden.' Op een erf vertelt Rukaiya Abbas (26) hoe zij met hulp van Oxfam een naaimachine heeft kunnen kopen en weer in haar eigen levensonderhoud kan voorzien. 'Ik heb meer dan een jaar op straat moeten bedelen met mijn kinderen. Die vernedering is nu voorbij.'

Even verderop kijken de dorpsbewoners en vluchtelingen naar het drassige rijstveld dat met steun van dezelfde hulporganisaties op een open plek is aangelegd. Een eenzame vrijwilliger bewerkt het veld, de toeschouwers lijken niet veel te verwachten van de opbrengst. Om te overleven sprokkelen de meeste ontheemden in Maiduguri liever brandhout. In rap tempo verdwijnen zo de schaarse bomen die nog schaduw brengen rond de zelfgebouwde hutten in en rond de stad.

'Het breekt mijn hart als ik het zie', zegt dorpshoofd Atom Kamselem bij een van de vluchtelingenkampementen waar Save the Children zijn watertoren heeft gebouwd. 'Maar ik kan ze niet tegenhouden. Het zijn onze broeders. We moeten allemaal zien te overleven.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden