Column

'Is huichelachtig Nederland een soort Oekraïne in de polder?'

Het bedrijfsleven wordt door Den Haag buitensporig goed bediend, schrijft Thomas von der Dunk. 'Dat is ónze verkapte en met veel gehuichel omgeven vorm van cliëntelisme.'

Camiel EurlingsBeeld anp

Tegelijk met Europa - minus Engeland, Nederland en wat ander eigenzinnig klein grut dat de Dag des Heeren eveneens voor zoiets profaans als het uitoefenen van democratische grondrechten ongeëigend heeft verklaard - is ook Oekraïne twee zondagen geleden naar de stembus gegaan. Of deze datum in Kiev bewust vanwege de symbolische gelijktijdigheid is gekozen, is mij niet bekend, maar de uitkomst was de voorspelde.

Met grote meerderheid werd de pro-Europese kandidaat Petro Porosjenko tot nieuwe president gekozen, als opvolger van de verjaagde Janoekovitsj, wiens portret intussen alleen nog als voetmat verkrijgbaar is. Van professie is Porosjenko snoepfabrikant. Het grootste snoepje waarvan zijn aanhangers hopen dat hij hen dat op termijn zal bezorgen, is het EU-lidmaatschap.

Tegelijk illustreert de verkiezing van Porosjenko, hoe onbereikbaar ver Brussel voor Kiev nog is: het is de zoveelste steenrijke magnaat die in Oekraïne de macht in handen krijgt - de ene wisselt gewoon de andere af. Zonder veel geld bereik je hier politiek niets.

Gestolen
Het is illustratief voor de kennelijk als vrijwel onuitroeibaar beschouwde corruptie ter plekke. Dat de miljardair Porosjenko als enige niet alleen zonder politieke partij, maar ook zonder politiek programma de verkiezingen inging, is veelzeggend. Hij is de op zes na vermogendste man van het land, en het ter plekke veel vernomen argument waarom hij desalniettemin automatisch steun verdient, is van een verpletterende cynische eenvoud: 'Je kunt maar beter op een rijk man stemmen, want die heeft al alles gestolen'.

Politiek is in Oekraïne amper programmapolitiek, maar vooral belangenpolitiek - en wel politiek ten dienste van de belangen van een paar oligarchen, die na de ontmanteling van de Sovjet-Unie net als in Rusland bij de door de neoliberalen uit het Westen toegejuichte grootschalige privatisering van de staatsbedrijven de buit onderling hebben verdeeld.

Deze oligarchen, en niet de gewone burgers die ondersteund door de grote neoliberaal Hans van Baalen op het Maidanplein om vrijheid riepen, bepalen de politieke koers. Die hebben allemaal hun 'eigen mensen' op 'uitkijk­posten' in parlement en regering, en gaan daarop openlijk prat.

Zelfgenoegzaamheid
Voor een land dat zo in elkaar zit is het unielidmaatschap nog zeer ver weg. Maar voor wij in het vaderland van Wilders in zelfgenoegzaamheid vervallen: ook bij ons is, als het gaat om politieke integriteit, steeds vaker wat mis. Of tenminste sprake van de schijn van belangenverstrengeling.

Om te beginnen inderdaad misschien nog het meest van al in het kleinste vaderland van Wilders, de provincie Limburg. Veruit de grootste partij in Roermond bij de laatste gemeenteraadsverkiezingen werd de nieuwe lijst van Jos van Rey. Net als Porosjenko nu een magnaat zonder echte partij en program, maar met veel foute vrienden - alles natuurlijk wel op Roermondse schaal - wat kennelijk electoraal succes niet in de weg stond.

Of het Oekraïense motief - je kunt maar beter op een rijk man stemmen, want die heeft alles al gestolen - ook aan de Maas een rol speelde, weet ik niet. Maar het roept in deze tijden van groeiende separatistische neigingen in heel Europa - Schotland, Catalonië, Vlaanderen - omdat eigen landgenoten niet deugen, wel de vraag op of het ook voor Nederland in beginsel mogelijk zou zijn om zich van Roermond af te scheiden. Met de even corrupte Antillen wil dat tenslotte almaar niet lukken.

Cliëntelistische smetten
Maar ook de rest van Nederland is niet van cliëntelistische smetten vrij. Dat kunnen autochtone VVD-ers zijn, zoals Ton Hooijmaijers in Noord-Holland, of allochtone PvdA-ers, zoals in de Rotterdamse deelgemeente Feijenoord. De relatief zware nederlaag van de sociaal-democraten in deze Maasstad - de Maas is een troebele regenrivier, die de helderheid van de alpiene Rijn mist - valt niet los te zien van hun trage reactie daarop.

Dat heeft daar nu een tamelijk onwaarschijnlijke coalitie van Leefbaar Rotterdam en D66 opgeleverd: een beetje alsof Pechtold en Wilders samen in het kabinet gaan zitten. Het bestuurlijke meel-in-de-mond-gehalte in de stad waar men er altijd zo trots op was te zeggen wat men dacht, ging meteen met sprongen omhoog. D66 mag nu de populistische obsessie met criminaliteit verdedigen, die in Teevens Den Haag de rechtsstaat onder druk zet, en Joost Eerdmans reageerde in Nieuwsuur meteen zichtbaar ongemakkelijk op vragen over verfoeilijke zaken als cultuurbeleid en kinderpardon.

Maar ook op nationaal niveau is sprake van sluipende belangenverstrengeling, of tenminste de schijn van, en staat de integriteit van het openbaar bestuur onder druk. Veel meer dan vroeger is jobhoppen gangbaar geworden, het geldt zelfs algemeen als een plus. Er wordt ook voortdurend heen en weer gesprongen van bedrijfsleven naar politiek.

Interessant
Daardoor is het vervullen van een politieke functie tot een tijdelijke fase in de eigen loopbaan is gereduceerd om het CV wat op te tuigen; daarna gaat men, zoals Hans Hoogervorst het eens vrijwel letterlijk na afloop van zijn ministerschap zei, pas weer 'iets echt interessants doen'. Levenslange dienstbaarheid aan het openbaar bestuur is inmiddels zeldzaam.

Wie echter als minister weet dat hij over een paar jaar weer 'iets echt interessants wil gaan doen', houdt daar natuurlijk ook tijdens zijn oninteressante ministerschap reeds rekening mee. En als hij na afloop vooral iets echt interessants wil gaan doen in een branche waarmee hij als oninteressant minister te maken had, mogelijk nog meer.

De overstap van Camiel Eurlings naar de KLM vormt hiervan het meest dubieuze voorbeeld, maar hij is lang de enige niet. Daardoor wordt het grote bedrijfsleven door Den Haag buitensporig goed bediend. Dat is ónze verkapte en met veel gehuichel omgeven vorm van cliëntelisme. Je zou dan soms nog bijna aan de eerlijke corruptie van Oekraïne de voorkeur geven.

Thomas von der Dunk is cultuurhistoricus en columnist voor Volkskrant.nl.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden