Analyse

Is hij volgende week nog minister?

De minister van Justitie vecht donderdag voor zijn politieke leven. Het blijven mysterieuze krachten in de politiek: wanneer valt een bewindspersoon? 'We gaan goed voor je zorgen, maar nu moet je gaan.'

Minister Ard van der Steur. Beeld ANP

'Bent u volgende week nog minister?' 'Vindt u dat u aan kunt blijven?' 'Ziet u dit als uw laatste kans?' Ard van der Steur wordt al ruim een week achtervolgd door dit soort vragen. De minister van Veiligheid en Justitie zal ook hebben gezien dat Maurice de Hond alvast de mening van de Nederlander peilde: 52 procent vindt dat hij zijn biezen kan pakken. In de wandelgangen zijn de speculaties over een opvolger al op te vangen (Tjibbe Joustra, de voorzitter van de Onderzoeksraad voor Veiligheid? Misschien toch Henk Kamp doorschuiven?).

Zo snel kan de politieke ademnood toeslaan. Een slecht verlopen debat, informatie die niet klopt of ontbreekt, weifelende reacties bij partijgenoten en opeens is die ene vraag terug van nooit helemaal weggeweest: Is de positie van Van der Steur in het geding?

Sneuvelkans

Het zijn mysterieuze krachten in de politiek: niemand op het Binnenhof die precies weet waarom de ene bewindspersoon valt en de andere niet. Vast staat in elk geval dat de sneuvelkans is toegenomen. Tussen 1918 en 2002 moesten 39 bewindspersonen (27 ministers en 11 staatssecretarissen) gedwongen aftreden, blijkt uit historisch onderzoek. Tussen 2002 en 2016 is het sneuvelpercentage grofweg verdubbeld: 6 ministers en 7 staatssecretarissen verlieten de afgelopen veertien jaar onder druk het Binnenhof.

Waar komt die bloeddorst vandaan? Halbe Zijlstra wees deze week beschuldigend naar de media. Tegen een verslaggever van BNR zei de VVD-fractievoorzitter genoeg te hebben van 'hysterische vragen' over de positie van Van der Steur. 'Laten we niet meteen Haagse spelletjes spelen.'

Journalistiek ramptoerisme

Ook VVD-coryfee Hans Wiegel signaleert journalistiek ramptoerisme. 'De eerste vraag die een journalist tegenwoordig stelt aan een minister die iets op zijn bordje heeft liggen: 'Wanneer vertrekt u?' Vroeger stuurde je een minister alleen weg als hij er echt helemaal niks van kon - en dan moest het ook nog een vervelende vent zijn.'

Als het aan Wiegel ligt, blijft Van der Steur. 'Hij moet alleen eens een andere das gaan dragen.'

Ook andere partijgenoten proberen de problemen van Van der Steur te relativeren. De uitzetting van zelfmoordterrorist Ibrahim el Bakraoui naar Nederland had misschien tot meer alertheid moeten leiden, maar de uitkomst was er niet door veranderd. Dat de VVD'er een debat lang over een FBI-tip sprak, terwijl de informatie van de New Yorkse politie kwam, is ook geen halszaak. Zijlstra: 'Laten we eerst eens kijken of er echt wat aan de hand is.'

Zelfde verhaal, andere afloop

Toch draait het aftreden van een politicus niet alleen om de feiten. Zo vertrok staatssecretaris Frans Weekers van Financiën na problemen bij het uitkeren van toeslagen. Maar staatssecretaris Martin van Rijn bleef gewoon op zijn post, terwijl bij hem het uitbetalen van persoonsgebonden budgetten was uitgemond in chaos.

Hetzelfde verhaal, een andere afloop. Waarom? De verklaring die op het Binnenhof te horen valt: Bij Van Rijn geloofde een groot deel van de Kamer nog dat hij de zaak in de hand had, bij de stamelende Weekers niet.

Overlevingskansen

Dat ging er vorige week mis bij Van der Steur. Hij leek meer op Weekers dan op Van Rijn, beaamden VVD'ers. Het leidde er toe dat zelfs partijgenoten achter de schermen twijfelden of Van der Steur overeind kon blijven, zeker omdat veiligheid een pijler is van het electorale succes van de afgelopen jaren.

Steun van de eigen partij is cruciaal voor de overlevingskansen van een bewindspersoon. Ook dat viel eerder deze kabinetsperiode te zien. Minister van Binnenlandse Zaken Ronald Plasterk lag onder vuur nadat hij onterecht de Amerikanen had beschuldigd van het aftappen van data in Nederland. Maar zelfs toen nagenoeg de hele oppositie een motie van wantrouwen tegen hem steunde, bleef de partijtop achter hem staan. Plasterk overleefde.

Exit

Het liep minder goed af met PvdA-staatssecretaris Wilma Mansveld van Infrastructuur. Ze vond zelf dat ze weinig fout had gedaan, maar niemand probeerde haar vertrek te voorkomen toen ze in het nauw kwam door de parlementaire enquête over de Fyra. Haar gezag was al tanende en binnen de partij had ze als relatieve buitenstaander minder standing dan de loyale Plasterk. Exit Mansveld.

Ook Van der Steur is een relatieve nieuwkomer, die zijn partij al meerdere keren in verlegenheid heeft gebracht met onhandig optreden. De VVD heeft bovendien aangetoond hard te zijn voor eigen bewindspersonen, constateert Anne Bos, een historica die nu de laatste hand legt aan haar boek Verloren Vertrouwen, over aftredende bewindspersonen. Bos: 'In het belang van de partij zegt de VVD al snel tegen een eigen bestuurder: 'We gaan goed voor je zorgen, maar nu moet je gaan.''

Aangeschoten wild

Het is een les die de VVD volgens Bos heeft getrokken uit de parlementaire enquête naar de RSV-affaire in de jaren tachtig. Ondanks de harde conclusies over de aan de scheepswerf RSV verleende staatssteun bleef toenmalig minister van Economische Zaken Gijs van Aardenne op zijn post. 'De VVD heeft daar een soort trauma aan overgehouden', zegt Bos. 'Ze hebben er alleen maar last van gehad. Toen is ook de term 'aangeschoten wild' ontstaan. Uiteindelijk is het Frits Bolkestein geweest die een zakelijker omgang met de eigen bewindspersonen heeft bepleit: als het niet goed gaat, moet iemand gaan.'

De VVD hoopt dat Van der Steur donderdag niet een dergelijke pijnlijke boodschap hoeft te krijgen. En zelfs de oppositie is er naar eigen zeggen niet op uit om opnieuw een minister van Veiligheid en Justitie naar huis te sturen.

Helemaal geruststellen zal het Van der Steur niet. De VVD'er heeft inmiddels vaak genoeg ervaren hoe snel de ademnood kan toeslaan op het Binnenhof.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden