Is hier nog ruimte voor een school?

De Stichting voor Persoonlijk Onderwijs probeert in verschillende Nederlandse gemeenten middelbare scholen op te richten. Dat is nog niet eenvoudig. 'We worden overal tegengewerkt.'

Scholieren van OBS Dubbeldam in Dordrecht Beeld ANP

Na de zomervakantie kon de nieuwe school van start. Dat las Misha van Denderen vlak voor Kerst in een brief van de gemeente Harderwijk. Mooi, zou je denken, hij en zijn medebestuursleden zaten al jaren op dat bericht te wachten. Maar een rondedansje kon je Van Denderen niet zien maken. Want een middelbare school opbouwen in krap zeven maanden? Het grenst aan het onmogelijke.

En dat weten ze bij de gemeente Harderwijk dondersgoed, zegt Van Denderen. Ze willen de school niet. Daarom vertraagde de gemeente de boel, om vervolgens op het allerlaatste moment met een onhaalbare regeling te komen. Hij maakte het al eerder mee in andere gemeenten.

Aan de nieuwe school in Harderwijk werkt de Stichting voor Persoonlijk Onderwijs (SvPO), waarvan Van Denderen voorzitter is, al meer dan zes jaar. In juni 2009 kreeg het bestuur bericht van het Ministerie van Onderwijs dat de aanvraag was goedgekeurd. Begin 2010 wendde de SvPO zich tot de gemeente, die verantwoordelijk is voor huisvesting. Sindsdien liggen de partijen met elkaar in de clinch.

Ja, nu was er die brief met die toezegging. Maar wat bood de gemeente? Geen schoolgebouw of een paar klaslokalen, zoals Van Denderen en zijn collega's hadden gehoopt. In plaats daarvan kregen ze een budget: maandelijks kon het Tjalling Koopmans College een vergoeding van 32,19 euro per leerling krijgen voor de huisvesting. Dat bedrag zou vanaf januari 2016 worden betaald.

In het Friese plaatsje Hurdegaryp lukte het de Stichting voor Persoonlijk Onderwijs wel om een middelbare school op te richten. In totaal zitten er 450 kinderen op de school, iedere klas telt maximaal zestien leerlingen. De school gaat door tot 17uur ’smiddags en leerlingen krijgen minder huiswerk dan op andere scholen. Ook in het Zeeuwse Kapelle is inmiddels zo’n school opgericht.

Beeld Harry Cock / de Volkskrant

Doordecentralisatie

Zulke doordecentralisatie, zoals het in jargon heet, is toegestaan. De gemeente sluist het geld uit Den Haag dan direct door naar de scholen. 'Voor bestaande scholen is dat vaak geen probleem, omdat die al een schoolgebouw hebben', zegt Van Denderen. 'Maar voor een beginnende school is het een ramp.'

Reken maar uit. Per 1 augustus moet de school in Harderwijk open, anders verloopt de toestemming die de stichting vijf jaar geleden van het ministerie van Onderwijs kreeg. Ruim voor die tijd is een pand nodig. De huur voor dat pand zouden Van Denderen en consorten zeker een halfjaar lang uit eigen zak moeten voorschieten, evenals eventuele verbouwingen en de kosten voor de inrichting.

Waar moeten ze dat geld vandaan halen, als het al lukt zo snel een pand te vinden?

Vrijheid van stichting

Iedereen mag in Nederland een school beginnen, mits hij kan aantonen dat er voldoende leerlingen in de buurt wonen die behoefte hebben aan zo'n school. Dat is de vrijheid van stichting, die valt onder de vrijheid van onderwijs.

Maar maken mensen daar nog gebruik van? Uit cijfers die de Volkskrant opvroeg bij de Dienst Uitvoering Onderwijs van het Ministerie van Onderwijs blijkt dat sinds 2004 in Nederland slechts vijf nieuwe middelbare scholen zijn begonnen die niet onder een bestuur vallen dat al in de regio actief was. Zeven andere scholen, waaronder die in Harderwijk, kregen toestemming van het ministerie maar zijn nog niet begonnen. Zonder Misha van Denderen en zijn collega's zouden die cijfers er nog somberder uitzien. De SvPO domineert de lijst - met zeven van de twaalf nieuwe scholen. Die in het Zeeuwse Kapelle en het Friese Hurdegaryp draaien inmiddels, vijf andere - verspreid door het land - mogen van het ministerie van start.

Van Denderen, filosoof, econoom en voormalig ict-ondernemer, richtte een jaar of tien geleden de Stichting voor Persoonlijk Onderwijs (SvPO) op, samen met onder meer Emil Roelofs, directeur van de particuliere IVIO-Wereldschool. Ze vonden klassikaal onderwijs aan dertig leerlingen tegelijk achterhaald en maakten een plan voor een school met maximaal zestien kinderen per klas. Daardoor konden de kinderen meer aandacht krijgen van de docenten.

Ze deelden de klassen in op niveau, waardoor goede rekenaars bij wiskunde bij elkaar zitten en sportievelingen bij gym. Dat dachten ze te kunnen bekostigen door de boel strak te organiseren. Een directie was alleen in de opstartfase nodig. En door de kleine schaal hoefde er niet of nauwelijks vergaderd te worden. Het rooster was elke dag hetzelfde - ook over vijf jaar nog, zodat niemand ooit nieuwe roosters hoefde te ontwerpen.

De eerste twee scholen kwamen er. En ze zijn succesvol, beweert Van Denderen. Er zijn jaarlijks twee keer zo veel inschrijvingen als er plaatsen te vergeven zijn. Veel leerlingen met vmbo-advies stromen door naar de havo. De inspectie is vooralsnog tevreden.

'Het concept', zegt Van Denderen, 'werkt goed.'

Onconventionele werkwijze

Waarom ontstaat er dan altijd ophef als de Stichting voor Persoonlijk Onderwijs ergens een school wil beginnen? Dat heeft deels te maken met de onconventionele werkwijze van de stichting, door sommigen zelfs 'een overvaltechniek' genoemd.

Dat zit zo. Volgens de wet staat levensbeschouwing - ook wel: richting - centraal bij het oprichten van scholen die worden bekostigd door de staat. Een katholieke school oprichten in de buurt van een katholieke school kan niet, een gereformeerde school naast een gereformeerde school evenmin. De katholieken en gereformeerden zijn in zo'n regio immers al voorzien. Probleem is dat de scholen van de SvPO zich niet onderscheiden door een bepaalde levensbeschouwing, maar met een didactische visie: kleinschalig onderwijs. En daar heeft de wet - die nog stamt uit een tot in de poriën verzuilde samenleving - lak aan.

Omdat alleen de overheid openbare scholen opricht, moesten Van Denderen en consorten dus een slimmigheid bedenken. Met een computerprogramma gingen ze op zoek naar witte vlekken op de kaart. In het Friese Hurdegaryp bleek nog geen katholieke middelbare school, in het Zeeuwse Kapelle en omstreken was nog geen algemeen bijzonder onderwijs.

'Mooi', dachten ze bij de SvPO. 'Dan beginnen we daar zo'n school.' Vaak combineerde de stichting richtingen, zoals in Deventer, Geldermalsen en Hoorn, waar de vestigingen van de Pierre Bayle Academie volgens de aanvragen een protestants-christelijke, rooms-katholieke én algemeen bijzondere signatuur hebben. Alleen zo kon de SvPO bij het ministerie aantonen dat er voldoende potentiële leerlingen in de regio woonden.

Zonder de betreffende gemeenten vooraf te informeren diende de SvPO aanvragen in bij het ministerie van Onderwijs. Als die werden goedgekeurd - en dat werden ze - moesten de gemeenten binnen vijf jaar een pand ter beschikking stellen.

Die werkwijze leidde tot gemopper, bijvoorbeeld in Hurdegaryp. 'We zitten hier niet op te wachten', zei een schoolleider van een nabijgelegen scholengemeenschap in 2012 in de Volkskrant. 'De wet is oneigenlijk gebruikt. Zo is artikel 23 niet bedoeld.'

Een beleidsmedewerker van de gemeente Tytsjerksteradiel, waar Hurdegaryp onder valt, zei in 2010 tegen NRC Handelsblad dat er geen katholieke basisscholen in de gemeente waren en slechts een kleine katholieke gemeenschap. 'Waarom zouden wij dan een katholieke school van een gebouw voorzien?'

Zelfs de kerk bemoeide zich ermee, zegt Van Denderen. De SvPO ontving een brief die stelde dat er toestemming van de bisschop nodig was om een katholieke school te beginnen. Toen dat niet bleek te kloppen, beriep de kerk zich nog op het merkenrecht. Ook die poging mislukte.

Tja, een beetje merkwaardig is de methode wel, geeft Van Denderen toe. Maar hoe moeten ze anders een nieuwe school beginnen? 'Als we eerst met een gemeente overleggen, gaan ze in de tegenaanval', zegt hij. 'Ze dienen gelijk met ons een soortgelijke aanvraag in bij het ministerie, waarna beide aanvragen worden afgekeurd omdat er niet voldoende kinderen met die gezindte in de regio zijn. Of scholen verschieten van kleur: ze worden ook opeens protestants-christelijk, zodat die richting is afgedekt.'

Tijdrekken

Vreemd is het overigens niet dat bestaande scholen en gemeenten het benauwd krijgen als een concurrent zich aankondigt. Scholen krijgen per leerling betaald. Komt er een nieuwe school bij, dan bestaat de kans dat bestaande scholen krimpen. Daardoor dalen de inkomsten, moet personeel weg en komen lokalen leeg te staan. Van Denderen kent het patroon inmiddels. Het is in alle gemeenten waar de SvPO een school wil beginnen ongeveer hetzelfde. Meestal betekent dat allereerst: tijdrekken. De gemeenten stellen jaar na jaar dat het - helaas, helaas - niet lukt om huisvesting te verzorgen. Dat kunnen ze maximaal vijf jaar lang doen, de wettelijke termijn waarbinnen de gemeente met een oplossing moet komen.

Uiteindelijk moeten de gemeenten over de brug komen. Daarmee wachten ze echter zo lang mogelijk. Meestal komt zo'n verlossende brief rond de Kerstdagen, zegt Van Denderen, vlak voor de deadline van 31 december. Zo zorgen gemeenten ervoor dat de nieuwe school weinig tijd heeft om zich te organiseren.

Zeven maanden is kort, zeker als de gemeente alleen met een bescheiden financiering op de proppen komt. Dan moeten de initiatiefnemers namelijk zelf op zoek naar een gebouw, waarvoor vaak het bestemmingsplan moet worden gewijzigd. 'En dan moeten we nog personeel aanstellen en leerlingen werven.'

Catch-22

Een pand kopen is sowieso haast ondoenlijk, zegt Van Denderen, want veel geld heeft de SvPO niet. Bij banken aankloppen bleek in het verleden zinloos. 'Die vinden het een sympathiek idee, maar zijn bang dat de school niet voldoende leerlingen zal trekken. Een lening of een hypotheek krijgen we dus niet.'

Voor het pand van het Isaac Beeckman College in Kapelle nam Van Denderen een tweede hypotheek op zijn huis. Kort daarna nam zijn familie het pand over, om het aan de school te verhuren.

Bij de Inspectie voor het Onderwijs gingen vervolgens alle alarmbellen af. Hier zou sprake zijn van belangenverstrengeling, de school droeg immers geld af aan de oprichter en een familielid van de oprichter.

'Het is Catch-22', zegt Van Denderen. 'Van de overheid krijg je niet voldoende geld om een nieuwe school te beginnen, banken willen het niet aan je te lenen en als je het zelf oplost, word je beschuldigd van belangenverstrengeling. Terwijl we er zelf geen winst op maken.'

De Accountantskamer concludeerde onlangs dat de SvPO niets te verwijten viel. De inspectie kreeg een waarschuwing voor de onterechte beschuldiging.

Het is inmiddels vier maanden geleden dat de brief van de gemeente Harderwijk bij de Stichting voor Persoonlijk Onderwijs op de deurmat viel. Hebben ze inmiddels een pand gevonden? Kan de nieuwe school van start op 1 augustus?

Het lijkt er niet op.

Bezwaarschrift

Op 18 januari stuurde Van Denderen een bezwaarschrift naar de gemeente. Het bedrag van 32,19 euro per leerling was 'volstrekt ontoereikend om als school van start te kunnen'. Bovendien kwam de bekostiging van de gemeente, die immers pas op 1 januari 2016 zou starten, 'maanden te laat'.

Ook schreef Van Denderen dat hij de minister van Onderwijs op de hoogte zou stellen omdat 'de gemeente zich niet van de wettelijke taak kwijt om in huisvesting te voorzien'.

Harderwijk nodigde de SvPO nog uit voor een hoorzitting, maar daar pasten de bestuursleden voor. 'We praten al vijf jaar met de gemeente', zegt Van Denderen, 'en het leidt tot niets.'

Wel diende de SvPO alvast een nieuwe aanvraag in bij het ministerie van Onderwijs, zodat het verlopen van de huidige aanvraag geen consequenties heeft voor zijn plannen. Misschien kan het Tjalling Koopmans College dan op 1 augustus 2016 van start. 'We laten Harderwijk in ieder geval niet met deze strategie wegkomen', zegt Van Denderen, 'want dan zullen andere gemeenten het voorbeeld volgen.'

Reactie gemeente Harderwijk

Een woordvoerder van de gemeente Harderwijk laat in een reactie weten dat de gemeente niet geprobeerd heeft de komst van het Tjalling Koopmans College tegen te houden of te vertragen. 'We hebben het conform de termijn in behandeling genomen en er heeft besluitvorming hierover plaatsgevonden.' Op de vraag of een bedrag van 32,19 euro per leerling voldoende is voor een nieuwe school om huisvesting te organiseren, schrijft de woordvoerder: 'Het hangt van meerdere factoren af of dat voldoende is. De gemeente hanteert het principe dat datgene wat het Rijk vergoedt voor onderwijshuisvesting, doorgedecentraliseerd wordt naar het desbetreffende schoolbestuur.'

Amsterdam verwelkomt scholen

De 'Rolls-Royce onder de mavo's' moet het worden, zegt oprichter Martine van Hoogen. Volgend jaar augustus gaat de Amsterdamse mavo van start - als alles goed gaat, tenminste. De school begint met twee of drie klassen, en wordt daarmee de eerste humanistische middelbare school van het land.

Dat had nogal wat voeten in de aarde, want het humanisme als grondslag bestond nog niet. De staatssecretaris vroeg de Onderwijsraad om advies, en die adviseerde in 2014 om humanisme als richting te erkennen.

Sindsdien gaat het soepel, zegt Van Hoogen. De oprichters onderzochten hoeveel ouders hun kinderen naar een humanistische school wilden doen, kregen toestemming van het ministerie en hopen binnenkort duidelijkheid te krijgen van de gemeente Amsterdam over de huisvesting. 'Er is geen vuiltje meer aan de lucht.'

Dat het vrij soepel gaat, komt volgen Van Hoogen doordat de oprichters al vroeg overleg hadden met de gemeente. Wat ook meespeelt, is dat Amsterdam net als andere grote steden te maken heeft met groei van het aantal leerlingen, terwijl veel andere regio's kampen met krimp.

Beeld Raymond van der Meij
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden