Is het nog leuk om ambtenaar te zijn?

Beetje bij beetje verdwijnen de voordeeltjes die ambtenaren hadden boven werknemers in het bedrijfsleven. Is het tijd om de overheid te verlaten of kan je beter blijven zitten?

In de gemeente Heerhugowaard blazen de vakbonden het cao-overleg op omdat ambtenaren vier verlofdagen moeten inleveren. Ook elders dreigen ontslagbescherming en vrije dagen eraan te moeten geloven en daarom willen de bonden niet meer met gemeenten praten. Pak je hun extra's af, dan doen ambtenaren hun werk niet meer goed, zeggen deskundigen. Maar zijn de voordelen voor ambtenaren wel van deze tijd?


Stop ermee, adviseerden vakbonden Abvakabo FNV, CNV Publieke Zaak en CMHF twee weken geleden hun leden die met gemeenten onderhandelen over versobering van arbeidsvoorwaarden. Het landelijke cao-overleg loopt al tijden stroef en nu raken ook gesprekken over lokale regelingen in een impasse.


Dat komt doordat gemeenten behalve in de salariskosten nu ook snijden in verlof, reiskosten en ontslagbescherming, zegt bestuurder Bert de Haas van de Abvakabo FNV. 'Dan blijft van de voordelen voor ambtenaren niet veel meer over. We leveren ten opzichte van de publieke sector niet alleen primaire, maar ook secundaire arbeidsvoorwaarden in. Willen mensen dan nog wel bij de overheid werken? Ik zie het somber in.'


Ambtenaren verdienen gemiddeld 44 duizend euro per jaar, werknemers van particuliere bedrijven gemiddeld 34 duizend euro. Dat komt vooral door het opleidingsniveau: de helft van de werknemers bij de overheid heeft minimaal een hbo-studie afgerond. Vergeleken met andere sectoren met een hoog opleidingsniveau verdienen ambtenaren juist minder, zegt onderzoeker Didier Fouarge van het Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt (ROA) in Maastricht.


'Het gemiddelde bruto-uurloon van overheidspersoneel zit iets onder dat van medewerkers in de zakelijke dienstverlening', zegt Fouarge, 'de meest vergelijkbare sector qua opleidingsniveau. Bij het bankwezen blijft het ambtenarensalaris fors achter. Maar niet alleen het loon telt. Ambtenaren hebben meer vrije dagen en baanzekerheid dan werknemers in de private sector.'


Het ambtenarensalaris staat onder druk. Het Rijk past al jaren de nullijn toe en ook gemeenten hebben geen geld, zegt woordvoerder Edward Ernst van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG). 'Dan is het moeilijk om te zeggen: we trekken een la open.' Net als veel Nederlanders moeten ook ambtenaren koopkracht inleveren, aldus de VNG.


Toch is de kaasschaaf geen oplossing, zegt arbeidseconoom Paul de Beer. 'Door bezuinigingen op arbeidsvoorwaarden kan de overheid op termijn onvoldoende goed personeel vinden. Je kunt beter minder diensten goed uitvoeren. Misschien moeten de gemeenten wel snijden op musea, sporthallen, straatverlichting en parken. Dat zijn pijnlijke keuzes.'


Een andere keuze is te korten op secundaire arbeidsvoorwaarden. Hoogleraar economie Kees Goudswaard: 'Dat biedt ruimte om de lonen wat te laten stijgen. Het Rijk wil op die manier 750 miljoen op loonkosten bezuinigen. Maar dat is flauw, een sigaar uit eigen doos.'


Bovendien is een dergelijke uitruil riskant, waarschuwt onderzoeker Fouarge. 'Je trekt een ander type sollicitant aan en jaagt personeel tegen je in het harnas. Starters die houden van vrije tijd en weinig risico kiezen vaak voor de overheid. Wanneer je nu de spelregels verandert, worden die werknemers ongelukkig. De arbeidsvreugde gaat omlaag en ook de productiviteit.'


Meer flexibiliteit kan volgens hoogleraar economie Pieter Gautier uitkomst bieden. 'Geef ambtenaren die dat willen een contract met minder ontslagbescherming en meer loon of andersom. Verschillen op de werkvloer hoeven niet erg te zijn als de voorkeuren ook verschillen.'


Ook Bert de Haas van FNV Abvakabo zien een individueel keuzebudget zitten. 'Het is niet meer van deze tijd dat je voor iedereen dezelfde regeling hebt. De een wil graag vijf extra vakantiedagen, de ander weet van gekte niet wat hij ermee aan moet. Daarom praten we nu met VNG over een budget dat ambtenaren kunnen inzetten om vrije dagen of een ziektekostenverzekering te kopen. Maar ontslagbescherming komt daar niet in, dat is een grens voor de vakbond.'


Met een individueel budget krijgen ambtenaren iets meer ruimte, maar dat is niet voldoende compensatie, zegt De Haas. 'Tot vijf of tien jaar geleden werd een ambtenaar nooit ontslagen, behalve bij plichtsverzuim. Mensen die bij een gemeente aan de slag gingen, wisten: ik blijf hier werken. Die tijd is voorbij.'


Inderdaad lijken een aantal voordelen voor ambtenaren langzaam te verdwijnen. De wachtgeldregeling is op de schop, ambtenaren moeten vrije dagen inleveren en ook de baanzekerheid is aan inflatie onderhevig.


Maar dat zien we overal, zegt hoogleraar openbare financiën Harrie Verbon. 'Op dit moment biedt ook het bedrijfsleven steeds minder zekerheden aan werknemers. Bij de overheid zit je meestal nog steeds gebakken.'


GUNSTIGE EXTRA'S VOOR AMBTENAREN

Ontslagbescherming

Gemeenten betalen boventallige ambtenaren die ander werk krijgen twee jaar door. Daarbovenop spreken gemeenten vaak af dat ze ambtenaren voor een bepaalde tijd (bijvoorbeeld vijf jaar) niet kunnen ontslaan.

Gedeeltelijk doorbetaald ouderschapsverlof

Volgens het CBS kreeg in 2009 79 procent van de werknemers met ouderschapsverlof in de overheids- en zorgsector doorbetaald. In de marktsector was dat 25 procent.

Wachtgeldregeling

Om het in 2001 opgeheven wachtgeld te compenseren bestaat een zogeheten bovenwettelijke regeling. Vooral ambtenaren die lang in dienst zijn profiteren ervan. Zo krijgt een 57-jarige ontslagen ambtenaar met tien dienstjaren doorbetaald tot zijn pensioen.

Vrije dagen

Landelijk hebben gemeenteambtenaren 22 vrije dagen per jaar. Gemeenten kunnen extra verlofdagen toekennen, zoals tijdens carnaval. Ambtenaren werken vooral minder lang: gemiddeld 1678 uur per jaar, tegenover de 1735 uur van werknemers in de private sector.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden