ReconstructieWest Maas en Waal

Is het granuliet in de rivier nou wel of niet giftig? Voor antwoorden moet ook de wethouder tv kijken

Het storten van granuliet in een natuurplas bij de Maas brengt al zo lang de gemoederen in beweging, dat het water al bijna vol ligt. Is dat granuliet nou wel of niet gevaarlijk? Het Rijk verschaft er almaar geen duidelijkheid over. Intussen maken uitzendingen van Zembla de omwonenden wel steeds iets wijzer. 

De Maasplas, ontstaan door zandwinning. Bij Moordhuizen in de gemeente West Maas en Waal. Inmiddels wordt er granuliet in gedumpt.Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

De eerste keer dat Ans Mol-van de Camp – parttime wethouder in de gemeente West Maas en Waal en de rest van de tijd makelaar – vragen kreeg over de natuurplas Over de Maas, was in oktober vorig jaar. Ze ontving een melding van het lokale burgercollectief. Dat het water in de plas troebel was en er een soort grijzig laagje op dreef. Of zij wist wat er met het water aan de hand was?

Mol, in het college afgevaardigde van namens de Federatie Dorpslijsten, had geen idee. Ze zaten net als veel andere gemeenten midden in de discussie over met pfas  vervuilde grond en wilde daarom wel graag weten of er iets aan de hand was. Ze stuurde een mailtje naar Rijkswaterstaat en kreeg twee weken later een bericht terug. Het is granuliet, een restproduct van de verwerking van graniet waar bedrijven vanaf moeten. Daarmee wordt de bodem van de plas opgehoogd en dat veroorzaakt die grijze waas, was het antwoord.

Handhavers

Dat klonk onschuldig, zegt ze nu. ‘Maar we hoorden ook dat er monsters waren genomen door handhavers. Daar wilden we graag de uitslag van weten.’ En daarmee begon een slepend traject van eindeloos bellen en mailen, juridische procedures om het volstorten van de plas voorlopig te stoppen en een Wob-verzoek om als kleine gemeente informatie los te krijgen bij de Rijksoverheid. ‘We wilden alleen maar weten of het schadelijk is.’

Nu, bijna een jaar later, is dat proces nog steeds niet afgerond en heeft Mol eigenlijk nog geen antwoord op die laatste vraag. Mol: ‘Deskundigen spreken elkaar tegen. En wij hebben er geen verstand van.’ Al die tijd voeren de schepen met granuliet af en aan. Daar bleek de gemeente weinig aan te kunnen doen – de afgraving is nu geen eigendom van de gemeente en ze hebben ook geen zeggenschap over de vergunningen. ‘Eigenlijk stonden we helemaal buitenspel’, zegt Mol.

Terug naar november vorig jaar. Haar ambtenaren belden en mailden met Rijkswaterstaat om te horen wat er uit de monsters met granuliet was gekomen. Dat schoot niet op. ‘Eerst waren de ambtenaren van Rijkswaterstaat heel terughoudend en vervolgens waren ze gewoon niet meer bereikbaar.’ De gemeente West Maas en Waal kreeg te horen dat ze maar contact met de afdeling communicatie van Rijkswaterstaat moesten opnemen. ‘Dat is toch heel vreemd. De afdeling communicatie liet vervolgens weten dat het allemaal wat langer ging duren.’

Maar dan kijkt Mol in februari dit jaar met de hele gemeenteraad een uitzending van televisieprogramma Zembla over de kwestie. De raadsvergadering is er speciaal voor geschorst. Uit de uitzending blijkt dat intern bij Rijkswaterstaat ook ambtenaren zich zorgen maken over het storten van granuliet. Vergunningverleners hebben de stort in eerste instantie afgekeurd. Aan het granuliet blijkt een chemisch bindmiddel te zijn toegevoegd, waarvan ‘de effecten op het milieu’ onduidelijk zijn. Ook deskundigen spreken in de uitzending hun zorg uit.

Brief

Wethouder Mol stuurt direct een brief naar Rijkswaterstaat en het ministerie met het verzoek het storten te stoppen tot er duidelijkheid is. Mol vindt het ongelofelijk dat ze via een televisieprogramma allerlei informatie moet krijgen. Want dat gebeurt daarna vaker. ‘We hebben op een gegeven moment een Wob-verzoek ingediend om te achterhalen hoe de besluitvorming nou precies tot stand was gekomen. Kregen we uiteindelijk, na lang wachten, een linkje naar het Wob-verzoek dat Zembla ook had gedaan.’ Veel schoot de gemeente er overigens niet mee op. ‘Er was heel veel zwart gelakt.’

Het dumpen van granuliet in de gemeente West Maas en Waal, februari 2020.Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

De gemeente West Maas en Waal probeert ondertussen ook bij de rechter de stort tegen te houden. Maar zowel bij de voorzieningrechter als de Raad van State verliest de gemeente een procedure. In die zaken voert Rijkswaterstaat onder meer een berekening aan over het chemische bindmiddel in het granuliet, om aan te tonen dat het risico verwaarloosbaar is. In dat bindmiddel zit poly-acrylamide, een stof die kan worden afgebroken in acrylamide, dat op de lijst ‘zeer zorgwekkende stoffen’ staat. Deze stof kan vrijkomen in het water en het is onbekend wat de effecten ervan op lange termijn kunnen zijn.

Maar bij de risicoberekening blijkt Rijkswaterstaat zich met een factor 1.000 vergist te hebben. ‘Ook dat vernamen we weer van Zembla’, zegt Mol. Ze heeft het gevoel dat ze keer op keer verrast wordt door nieuwe informatie. ‘En vervolgens zegt de minister dat die rekenfout heel dom is, maar dat het eigenlijk geen probleem is. Want het was meer een theoretische exercitie. In het echt zouden die risico’s niet bestaan.’

Daar laat Mol het niet bij zitten. Ze wil opnieuw van de rechter en de Raad van State weten hoe ze tegen de stort van granuliet aankijken. ‘Wat zouden ze hebben besloten als ze wisten dat de rekensom niet klopte?’

Chemisch bindmiddel

Wat haar in de affaire het meest frustreert, is dat ze maar geen duidelijkheid krijgt van de Rijksoverheid. Vorige week verscheen een rapport van oud-topambtenaar Wim Kuijken over de besluitvorming bij het storten van granuliet, dat hij op verzoek van de Tweede Kamer maakte. Hij stelt dat het besluitvormingsproces binnen het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat rammelde: er was ‘geen goede aansturing’ en onduidelijkheid ‘in rollen en verantwoordelijkheden’. Daarnaast schrijft hij dat ook economische belangen een rol speelden bij de besluitvorming.

Zo blijkt uit het rapport dat het chemische bindmiddel waar alle onrust om draait, helemaal niet nodig is bij de verwerking van granuliet. Alleen duurt het proces dan veel langer en heeft de fabrikant meer capaciteit nodig. Dat kost allemaal geld. Mol las deze passage met verbazing. ‘Want de minister heeft dat altijd ontkend, dat er ook economische afwegingen gemaakt zijn.’

Over de gezondheidsrisico’s spreekt oud-ambtenaar Kuijken zich niet uit. Wethouder Mol wil dat daar eens duidelijkheid over komt. ‘Als een onafhankelijke partij, met deskundigen, beoordeelt dat het goed is, dat er geen risico’s zijn, dan moeten we ons erbij neerleggen. Dat zullen we dan ook doen.’ Maar dan moet de overheid tot die tijd het storten van granuliet stilleggen, vindt Mol.

Donderdag is er een nieuwe uitzending van Zembla. Het programma heeft aangekondigd met nog meer informatie te komen. Voor haar gemeente maakt het niet zoveel meer uit. De plas ligt al bijna vol met granuliet. Rond de 600 duizend ton, schat Mol. ‘Dat krijg je er niet meer uit. ‘De afgelopen maanden kreeg ze van inwoners veel berichten als er weer schepen aan het lossen waren. ‘Dan lagen er twee, drie schepen. Alsof ze extra aan het storten waren. Dat gevoel hadden we wel. Terwijl wij maar bezig waren met allemaal formele procedures. Dan voel je je heel machteloos.’

Lees verder:

Hoe vergunningverleners van Rijkswaterstaat onder druk storting van granuliet toestonden

Rijkswaterstaat maakte rekenfout bij omstreden stort granuliet 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden