Is het einde in zicht voor de eeuwige Afrikaanse leiders?

Toen iemand eens aan president Robert Mugabe vroeg of het geen tijd was om gedag te zeggen tegen de bevolking van Zimbabwe, reageerde hij met: 'Waarom? Waar gaan ze heen dan?' Hij piekerde er niet over om op te stappen, en daarin was hij niet alleen. Geen enkel continent telt zo veel staatshoofden die decennia lang aan het pluche blijven plakken als Afrika.

Robert Mugabe was sinds 1980 aan de macht in Zimbabwe. Beeld ap

Ze zijn er in soorten en maten: oude mannen die zoals Mugabe zelf nog tegen de koloniale bezetter vochten en daarna bleven zitten; of die zoals Paul Biya van Kameroen die na de onafhankelijkheid via een coup aan de macht zijn gekomen. Ook zijn er presidenten als Paul Kagame in Rwanda, die maar aan de grondwet blijven sleutelen zodat ze zichzelf nog een keertje verkiesbaar kunnen stellen, en natuurlijk de 'zonen van', die zonder het volk te raadplegen op de troon zijn gezet.

Kentering

'Het draait uiteindelijk om de angst voor een opvolger en het verlies van macht en geld', zegt politicoloog Josh Maiyo, die als Afrika-specialist momenteel onderzoek doet aan de Vrije Universiteit in Amsterdam. 'Laat een volgende leider hen in alle rust van hun pensioen genieten? Of lopen ze het risico dat hun geld wordt afgepakt, en dat ze zelfs verantwoording moeten afleggen voor hun daden? Dat zie je ook bij Mugabe: de enige die hij blijkbaar genoeg vertrouwde als zijn opvolger, was zijn eigen vrouw.'

Toch lijkt op dit moment een kentering gaande, en niet alleen omdat veel dictators ondertussen zo oud zijn dat ze in het harnas sterven. Yahya Jammeh, die 23 jaar aan de macht was in Gambia, stapte dit jaar onder grote druk op nadat hij de verkiezingen had verloren. In Angola droeg deze zomer José Eduardo dos Santos na 38 jaar via geregisseerde verkiezingen de macht over. Zijn dochter Isabel, de rijkste vrouw van Afrika, werd deze week opmerkelijk genoeg door de nieuwe president ontslagen als president-directeur van het staatsoliebedrijf Sonangol.

Robert Mugabe in 1979. Beeld ap

Onder de knoet gehouden

Ken Roth, directeur van Human Rights Watch, is voorzichtig optimistisch. 'De reden waarom deze dictators zo lang aan de macht blijven, is uiteindelijk ook de reden waarom ze worden verjaagd', zegt hij over de telefoon vanuit New York. 'Door hun bereidheid grof geweld te gebruiken en het systeem lam te leggen door corruptie, kunnen ze de bevolking lange tijd onderdrukken. Maar niet voor altijd.'

Tijdens de Koude Oorlog waren in de ogen van het Westen vooral dictators die heulden met de Sovjet-Unie 'fout'. Maar na de val van de Muur is er breed druk uitgeoefend om een meerpartijenstelsel op te tuigen. Het leidde vooral tot bloeiende 'electorale dictaturen': er zijn wel meer partijen toegestaan, maar ze worden stevig onder de knoet gehouden. Het zittende staatshoofd wint de verkiezingen doorgaans met 97 of 99 procent van de stemmen, en in de meeste landen geldt geen maximaal aantal termijnen voor de president. Als dat wel zo is, wordt de grondwet tijdig herschreven.

Invloed China

Maar ook dat spel wordt moeilijker. De Amerikaanse president Barack Obama zei in 2015 in een toespraak tot de Afrikaanse Unie dat 'jullie landen nieuw bloed en nieuwe ideeën nodig hebben'. Ook zei hij: 'De wet is de wet, en geen enkele persoon staat boven de wet. Ook de president niet.' De toenmalige VN-secretaris generaal Ban Ki-moon zei vorig jaar dat Afrikaanse leiders geen mazen in de wet moesten zoeken om maar aan de macht te blijven. 'We zien allemaal de tragische gevolgen als ze dat wel doen.'

Toch is Maiyo pessimistisch. 'Met de groeiende aanwezigheid van China in Afrika, en hun eigen groeiende economieën, hebben deze Afrikaanse dictators het Westen steeds minder nodig, en zullen zij minder gevoelig zijn voor de druk om te hervormen', zegt hij. 'Ze blijven hangen in het verhaal dat god hen persoonlijk aan de macht heeft geholpen, of dat het land, en dan verwijzen ze graag naar Libië, in elkaar stort zodra zij vertrekken. China valt daar niet over. Het Westen kan dan zo hard blaffen als het wil, maar bijten lukt niet meer.'


Nog aan de macht

Teodoro Obiang Nguema Mbasogo
Equitoriaal Guinea
38 jaar aan de macht
Van al zijn Afrikaanse collega's, is de 75-jarige president Obiang het langst aan de macht. In 1979 wierp hij het brute regime van zijn oom omver, en liet hem executeren. Sinds de vroege jaren negentig zijn er oppositiepartijen toegestaan, maar Obiang wordt elke zeven jaar met minstens 97 procent van de stemmen gekozen.

Yoweri Museveni
Oeganda
32 jaar aan de macht
Na een vijf jaar lange guerrillaoorlog tegen het schrikbewind van Milton Obote, kwam Museveni in 1986 aan de macht. Toen zijn leeftijd hem in de weg dreigde te gaan zitten bij de verkiezingen in 2021 (een president mag niet ouder dan 75 jaar oud zijn en Museveni is nu 73), besloot zijn partij de grondwet aan te passen.

Yoweri Museveni (Oeganda) Beeld reuters

Verjaagd

Mobutu Sese Seko
Democratische Republiek Congo/ Zaïre
32 jaar aan de macht geweest
De flamboyante en door en door corrupte Mobutu kwam in 1964 aan de macht door een staatsgreep. Hij bestuurde Congo (dat hij omdoopte tot Zaïre) met harde hard, maar wordt nu door sommigen herinnerd als de man die het land bij elkaar wist te houden. In 1997 werd Mobutu verdreven door Laurent Kabila, de vader van de huidige president. Hij overleed kort daarna in Marokko, waar hij meerdere huizen had.

Haile Selassie
Ethiopië
44 jaar aan de macht geweest
Selassie was de laatste keizer van Ethiopië, en werd niet gezien als een man, maar als een godheid die werd geroemd om zijn vredelievende beleid - al wist hij die in eigen land te bewaren dankzij effectieve verdeel- en heerspolitiek. Zijn regime werd in 1974 omver door militairen geworpen en een jaar later overleed Selassie, die in zijn paleis onder huisarrest stond, onder verdachte omstandigheden.

Mobutu Sese Seko (Democratische Republiek Congo/Zaïre) Beeld ap

In het harnas gestorven

Omar Bongo Ondimba
Gabon
42 jaar aan de macht geweest
Omar Bongo kwam na de dood van Gabons eerste president met steun van Frankrijk aan de macht en de relatie tussen het olierijke land en de vroegere koloniale meester vormde decennia lang het fundament onder zijn bewind. Hij is in 2009 in een ziekenhuis in Barcelona overleden.

Gnassingbé Eyadéma
Togo
38 jaar aan de macht geweest
De president van Togo, die bijna altijd een zonnebril droeg, is bijna vier decennia aan de macht geweest - mede dankzij de steun van Frankrijk die hier nog steeds een militaire basis heeft. In die tijd overleefde hij zeven aanslagen en een vliegtuigongeluk. Hij hield zijn bevolking stevig onder de duim, was schatrijk, maar leidde een sober leven en blonk uit door discipline. Uiteindelijk kwam hij in 2005 om het leven door een hartaanval.

Omar Bongo Ondimba (Gabon) Beeld afp

Opgestapt

José Eduardo dos Santos
Angola
38 jaar aan de macht geweest
De 74-jarige president van Angola hield er afgelopen zomer op eigen initiatief mee op: hij droeg via geregisseerde verkiezingen de macht over, omdat hij ziek is. Hij kwam in 1979 aan de macht, en de economie van het land werd 'booming' nadat er in 2002 een einde kwam aan de burgeroorlog (1 miljoen doden). De familie Santos is schatrijk. Isabel, de dochter van de oud-president, is de rijkste vrouw van Afrika.

Yahya Jammeh
Gambia
23 jaar aan de macht geweest
Helemaal vrijwillig was het vertrek van Jammeh begin dit jaar niet. De man die in 1994 met een groep jonge officieren de macht greep, verloor vorig jaar december de verkiezingen, maar weigerde zijn nederlaag toe te geven. Pas na flinke internationale druk en lange onderhandelingen besloot hij eieren voor zijn geld te kiezen. Jammeh verblijft nu in het bevriende Equatoriaal-Guinea, dat hem 'alle garanties op veiligheid en een rustig verblijf' biedt. Hij zou zeker 10 miljoen euro uit de staatskas met zich mee hebben genomen.

Yahya Jammeh (Gambia) Beeld afp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.