AnalyseDraagplicht

Is het een kwestie van tijd voordat u gemaskerd over straat gaat?

De westerse wereld raakt steeds meer in de ban van het mondkapje. In Amsterdam flirten winkeliers met het idee van een draagplicht. Steeds meer experts raken overtuigd van het nut van maskers op straat. Het mondkapje komt nu toch wel heel dichtbij.

De Applestore in Amsterdam neemt maatregelen om een schone en veilige omgeving te garanderen.Beeld Arie Kievit

Het is, hoe je het ook bekijkt, een wonderlijke omslag. Mondmaskers? Die hebben ‘totaal geen zin’, verklaarde de hoogste viroloog van België, Marc Van Ranst, aan het begin van de coronacrisis. Nu, drie maanden later, zijn mondmaskers in België verplicht, is Van Ranst ambassadeur van de Belgische ‘Nationale Naaiactie’ en noemt hij het dragen van mondmaskers ‘een vorm van beleefdheid’.

En België is niet alleen. ‘Get a mask’zei Donald Trump dinsdag, na maanden laatdunkende opmerkingen te hebben gemaakt over de gezichtsbescherming. In Frankrijk zijn de kapjes sinds maandag verplicht in overdekte ruimten, in het Verenigd Koninkrijk moeten ze vanaf vrijdag op in winkels en in Oostenrijk werd de draagplicht deze week opnieuw aangescherpt.

Ook ons land stevent ‘absoluut zeker’ af op een hernieuwde discussie over het dragen van mondmaskers op straat en in de winkels, verwacht onder meer hoogleraar medische microbiologie Marc Bonten (Universiteit Utrecht). De voortekenen zijn al zichtbaar: in Amsterdam willen de Kalverstraat-winkeliers de kapjes verplichten, om winkelend publiek een gevoel van veiligheid te geven. Op stadszender AT5 wijst straatmanager Pauline Buursma naar het buitenland: ‘Toeristen vragen ons waarom je hier geen mondkapje hoeft te dragen, terwijl ze dat thuis gewend zijn.’

Wilt u dit artikel liever beluisteren? Hieronder staat de door Blendle voorgelezen versie.

Motregen van onderzoek

De renaissance van het mondkapje komt te midden van een gestage motregen van wetenschappelijke overzichtsartikelen, geleerde opinies en losse onderzoeken die het mondkapje haast unaniem het voordeel van de twijfel gunnen. In het Verenigd Koninkrijk kwamen de chique Royal Academy of Sciences en de British Academy met een overzichtsrapport: alles overziend is het aannemelijk dat ‘stoffen gezichtsbedekking effectief is in het verminderen van de virusoverdracht vanuit de bron’, aldus de genootschappen.

In The Lancet constateerde een Amerikaanse onderzoeksgroep intussen dat het dragen van mondkapjes ‘een grote reductie van het infectierisico’ kan opleveren. In een ander medisch vakblad constateerden wetenschappers na weging van diverse eerdere onderzoeken dat mondkapjes op straat zin hebben. ‘Zeker voor covid-19, waar de virusoverdracht wellicht plaatsvindt voordat er symptomen zijn.’

En er zijn, nu de wereld meer heeft beleefd met het coronavirus, de gevalsbeschrijvingen. Neem de breed uitgemeten zaak van de twee kapsalons in Missouri waar zowel klanten als medewerkers maskers op moesten. Twee haarstylisten bleken corona te hebben, met symptomen en al. Maar ook 139 klanten later hadden ze niemand besmet, noteerde de Amerikaanse gezondheidsdienst CDC vorige week.

Of neem de uitbraak aan boord van het Amerikaanse vliegdekschip USS Theodore Roosevelt, ook beschreven door de CDC. Vooral de bemanningsleden die mondkapjes droegen bleven ongeïnfecteerd, bleek achteraf.

Mondkapjeseffect

Op al die studies afzonderlijk is wel wat af te dingen, erkennen ook de voorstanders. Zo worden de resultaten van de grote overzichtsrapporten nogal eens opgeleukt doordat men ook studies naar de oerdegelijke, onomstreden medische mondmaskers in het ziekenhuis meeweegt. Laat die weg, en van het mondkapjeseffect blijft weinig over.

De situatie in EuropaBeeld ANP Graphics

Zie bijvoorbeeld ook de zaak van de mondkapjesplicht die begin april werd ingesteld in Jena. Dat scheelde wel 40 procent besmettingen, constateerden wetenschappers achteraf, in een breed uitgemeten evaluatie. Wat de onderzoekers minder hard zeiden, was dat ze nóg vijf steden met een mondkapjesplicht hadden bestudeerd. Daar leidde de draagplicht niet tot een afname en soms zelfs tot een stijging van het aantal infecties.

‘Ik zie legio gebieden waar het mét mondkapjes de goede kant op gaat’, zegt arts-microbioloog en hoogleraar epidemiologie Jan Kluytmans. ‘Maar ook legio gebieden waar het helemaal niet goed gaat, ondanks dat ze er mondkapjes dragen.’

Daarbij is onduidelijk hoe de mondkapjes precies werken. Misschien wel gewoon deels doordat de kapjes mensen alert houden, wijzen nogal wat studies uit: pas op, hier waart een ziekte rond! Een Italiaanse arts die ermee experimenteerde, ontdekte in elk geval dat mensen meer afstand van hem hielden als hij een mondmasker ombond.

‘We weten dat het mondkapje ook symbolisch effect heeft’, lichtte de Oostenrijkse bondskanselier Sebastian Kurz dinsdag de keuze toe om mondkapjes weer te verplichten. ‘Hoe meer ze uit ons dagelijks leven verdwijnen, des te meer we onze zorgen vergeten.’

Beetje gemankeerd 

Maar uiteindelijk is het het geheel dat telt, vindt gezondheidseconoom Xander Koolman (VU Amsterdam). ‘Natuurlijk zou je het liefst een zogeheten gerandomiseerd, gecontroleerd onderzoek hebben, met een groep proefpersonen die wél maskers draagt en een groep die géén maskers draagt. Maar dat zit er gewoon niet in. Dus moeten we het doen met onderzoek dat een beetje gemankeerd is. Observaties, gecombineerd met een theorie. Daar is niets mis mee. In de economie zijn we haast niet anders gewend en toch is bijna al ons beleid erop gebaseerd.’

De meer medisch ingestelde stroming ziet dat echter anders. ‘Je doet mensen ook wat aan. Dan moet je met goede argumenten komen’, vindt Kluytmans. Bonten wijst erop dat er achter het enthousiasme voor mondkapjes vaak dubbele motieven zitten. ‘Ik heb mensen letterlijk horen zeggen: met mondmaskers kunnen we de economie tenminste weer laten draaien’, vertelt hij.

Bovendien is ‘het dragen van mondkapjes lineair gerelateerd aan het niet kunnen controleren van het virus’, schampert hij. Probeer in hemelsnaam maar een mondkapje, als niets anders lijkt te helpen: het is een vorm van vrijdenken waar vooral medische wetenschappers weinig van moeten hebben.

‘Waar we het nu in Nederland zien misgaan, is in gezinssituaties en op feestjes met veel jongeren’, constateert Kluytmans. ‘Dat zijn typisch situaties waar mensen toch al geen mondkapjes dragen. Je kunt je dan ook afvragen of een landelijke mondkapjesplicht die clusters wel had voorkomen.’

Zo zit Nederland, aan alle landsgrenzen ingesloten door mondkapjeslanden, nog altijd in de spagaat tussen het kapjesdraagkamp en geen-kapjeskamp. Met aan de ene kant de stroming die eerst hard bewijs wil, anders zadel je het land op met een ingreep waarvan het effect onbewezen is. En aan de andere kant wetenschappers zoals Koolman die een wat lossere bewijsvoering gewend zijn en zeggen: ‘Nadelen zijn er eigenlijk niet. En als zo zeker is dat het in een zorgomgeving effectief is, dan zal het in de supermarkt in een gebied met veel besmettingen toch zeker ook nut hebben?’

Meer over het mondkapje

Columnist Stephan Sanders voorzag een kleine drie maanden geleden al dat het mondkapje vanzelf zou oprukken in de Nederlandse samenleving: ‘Het zal met de mondkapjes gaan als met de kale koppen. Nu is het nog vaak zo dat mensen die een mondkapje dragen tijdens het boodschappen doen, gezien worden als de zieken-in spe, met wie je extra moet oppassen. Maar binnenkort komt er een kantelpunt, en zijn de niet-dragers de onverantwoordelijken.’

De mens oordeelt graag over anderen, en tijdens de coronacrisis kan hij daarmee ook nog eens het algemeen belang dienen: met het mondkapje kan hij laten zien dat hij deugt, schreef verslaggever Sander van Walsum in een essay over massamoralisme.

Welke regeringsleider de grootste draai maakte als het gaat om nut dan wel zinloosheid van een mondkapje? De Amerikaanse president Trump gooit hoge ogen. Lang vond Trump het dragen van een mondkapje een teken van zwakte, maar nu is hij om: ‘Zorg dat je een mondkapje hebt. Of je ze nu leuk of niet leuk vindt, ze zijn van invloed. Ze zullen effect hebben.’ 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden