Column

'Is het commentaar de mening van de krant of van de auteur?'

Was dit nou de mening van de krant of van de auteur? Het is een kwestie die vaker wordt aangekaart sinds de commentaren - vanaf 29 november 2010 - worden ondertekend: wat onderscheidt het gesigneerde commentaar nog van een opiniestuk of column? Ombudsvrouw Annieke Kranenberg zoekt het uit.

Zwarte Piet.Beeld epa

Zelden leidde een commentaar van de Volkskrant tot zulke heftige reacties als 'Piet en Eberhard' op 18 augustus, waarmee Zwarte Piet en de Amsterdamse burgemeester Eberhard van der Laan werden bedoeld. Velen gaven gehoor aan een oproep op de Facebookpagina 'Zwarte Piet is racisme' om bij de ombudsvrouw van de Volkskrant een rectificatie te eisen van een zin halverwege het commentaar: 'Dat de Sinterklaastraditie iets met slavernij te maken zou hebben, wordt weliswaar betoogd door activisten tot en met de Verenigde Naties, maar zonder kennis van zaken.'

Daarmee stelde de auteur - wiens naam onder het commentaar stond - in feite dat de anti-Zwarte Piet-activisten niet weten waarover ze het hebben. Niet zo vreemd dat deze activisten daar aanstoot aan namen, maar de commentator mág dat vinden. Een rectificatie zat er dus niet in. Een afkeuring van de gewraakte passage evenmin, want de ombudsvrouw mag zich inhoudelijk niet met het commentaar bemoeien - dat is zo vastgelegd in de statuten.

Gesigneerde commentaar
Deze toestand riep nog een vraag op, die de ombudsvrouw wel kan onderzoeken. Was dit nou de mening van de krant of van de auteur? Het is een kwestie die vaker wordt aangekaart sinds de commentaren - vanaf 29 november 2010 - worden ondertekend: wat onderscheidt het gesigneerde commentaar nog van een opiniestuk of column? En in het verlengde daarvan: is het commentaar even gezaghebbend nu de lezer er een naam aan verbindt?

De totstandkoming van het commentaar is in wezen hetzelfde gebleven. Nog altijd komen de leden van de commentaargroep - veelal specialisten op het terrein van buiten- en binnenlandse politiek en economie - dagelijks bijeen op de kamer van de hoofdredacteur om een standpunt te bepalen over actuele onderwerpen. Vervolgens wordt er een auteur aangewezen. Hij of zij schrijft een stuk dat de opvatting van de groep weerspiegelt en in lijn is met eerdere commentaren.

Zwarte Piet speelt met de kinderen tijdens de jaarlijkse intocht van Sinterklaas.Beeld ap

Toonzetting
Wel is de toonzetting in de loop der jaren flink veranderd. Toen de Volkskrant op 5 februari 1949 het commentaar - toen nog Ten Geleide geheten - introduceerde, was dat vooral bedoeld om feiten en meningen voortaan helder te scheiden. In de allereerste aflevering werd een historische uitspraak geciteerd: 'Feiten zijn onaantastbaar, maar commentaar staat vrij.' Bovenal kon de abonnee van het van origine katholieke dagblad er tijdens de verzuiling een duidelijke mening vinden. De pastoor vertelde hem wat hij moest geloven, de krant wat hij moest vinden.

In de jaren zestig, toen de krant haar ideologische veren van zich af begon te schudden, veranderde Ten Geleide ook van toon. Een commentaar 'is geen dogma' schreef de toenmalige hoofdredacteur in 1970 in een notitie. Weliswaar noemde hij het commentaar nog 'de mening van een meneer', tegelijkertijd wees hij erop dat ook vanuit één hoek - rechts, links of het midden - 'meerdere meningen over een zaak denkbaar' zijn. Hij maakte Ten Geleide tevens iets minder deftig door te zeggen dat het 'natuurlijk volslagen subjectief' is, ook al is het gebouwd op 'eerlijk weergegeven feiten'.

Een laatste stap.
Beide ontwikkelingen - minder dogmatisch en minder institutioneel - zetten zich daarna voort. De huidige hoofdredacteur zette bijna vier jaar terug een laatste stap. Hij introduceerde het gesigneerde commentaar. De rest van de commentaargroep was destijds tegen, vertelt hij. Zij vreesden dat het ondertekenen het gezag van het commentaar zou ondermijnen.

De hoofdredacteur vond juist dat het commentaar aan geloofwaardigheid zou winnen. Hij was correspondent in Duitsland geweest, waar commentaren altijd worden ondertekend (in de Angelsaksische en Franse pers juist niet). 'Zo wordt duidelijk dat niet een instituut het woord tot u richt, maar een mens van vlees en bloed met een naam en een opvatting', schreef hij het eerste ondertekende commentaar. 'Het is nu eenmaal een fictie dat de Volkskrant als geheel één mening heeft. Dus waarom zouden we dit mechanisme niet transparant maken voor de lezer? Anonimiteit is niet van deze tijd.'

Er was nog een reden voor signeren, vertelt hij. De commentaren waren vaak bloedeloos, te veel mitsen en maren en gericht op het compromis. Doorgaans werden de commentaren ook slecht gelezen. In september 2009 las slechts 38 procent van de abonnees het commentaar altijd of vaak, zo blijkt uit onderzoek. In december 2013 (na het signeren) was dit percentage gestegen naar 51 procent. Ook het gemiddelde rapportcijfer nam toe, van 7,2 naar 7,4. 'Ondertekenen heeft de auteurs in staat gesteld pittiger en puntiger te schrijven', aldus de hoofdredacteur.

Discussie
Dat is ook anderszins gebleken. Commentaren leiden vaker dan voorheen tot discussie. Alleen al afgelopen maand riepen verschillende commentaren reacties op. Zoals over de taxi-app Uber (dat institutioneel werd bevonden), over de demonstraties in Den Haag (waarin de burgemeester 'onnozel' werd genoemd), over de politisering van de Sinterklaastraditie en over terrorisme ('Moslims kunnen niet volstaan met de verzekering dat moslimterreur niets met de islam te maken heeft').

Voorstanders van het debat zullen deze ontwikkeling toejuichen. Maar ik kan me voorstellen dat veel lezers het verwarrend vinden.

Regelmatig verwijzen zij naar het commentaar als een column of opiniestuk - zeker wanneer het polemisch van aard is. De hoofdredacteur vindt 'de grotere leesbaarheid en aandacht' belangrijker dan de mogelijke verwarring. Mijns inziens kan niet ondertekenen deze onduidelijkheid voorkomen, omdat dit het unieke karakter van het commentaar benadrukt. De lezer mag ervan uitgaan dat de commentaargroep na ampel en wijs beraad een standpunt heeft bepaald. Het vermelden van één naam suggereert een particuliere mening en werkt in die zin misleidend. Dit doet niet alleen afbreuk aan het gezag van het commentaar, maar ook aan de feitelijke totstandkoming.

Sommigen vinden het commentaar überhaupt niet meer van deze tijd. De krant reikt de lezer allerlei opinies aan, de lezer bepaalt vervolgens zelf wat hij vindt. Dat is waar, maar om een andere reden zou ik het commentaar niet afschaffen. Het is een van de weinige plekken waar de identiteit van de krant duidelijk zichtbaar wordt. In dit complexe informatietijdperk is het relevant dat de krant laat zien waar zij staat. Dat is niet ouderwets, maar juist heel transparant.

Annieke Kranenberg is de Ombudsvrouw van de Volkskrant.
De Ombudsvrouw behandelt vragen, klachten en opmerkingen over de inhoud van redactionele pagina's en journalistieke aanpak.
ombudsvrouw@volkskrant.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden