Is gratis de weg naar Utopia?

Twee eeuwen geleden presenteerde de Franse utopist Charles Fournier zijn 'klavier der hartstochten', een ideaal van een nieuwe samenleving waarin iedereen deed wat hij het liefst wilde en daarmee de hele samenleving vooruithielp. Zijn idee werd in de praktijk uitgewerkt tot het Familistère in het Franse plaatsje Guise, waar een sociaal paleis werd gebouwd dat nog altijd bestaat.


In de loop van de 19de eeuw maakte Karl Marx gehakt van de ideeën van de utopisten, hoewel kunstenaars en alternatievelingen tegen beter weten in steeds nieuwe pogingen ondernamen communes op te richten waarin alle bezittingen werden gedeeld en totale seksuele vrijheid zou bestaan.


Inmiddels wordt utopie 'de onmogelijke werkelijkheid' genoemd: dagdromerij. Wie als politicus idealen van een betere samenleving met betere mensen schetst, wordt neergesabeld als fantast - de huidige vertaling van utopist.


Jeremy Rifkin, auteur van het boek The Third Industrial Revolution, zou een nieuwe utopist kunnen worden genoemd. Onlangs voorspelde hij het einde van het kapitalistisch systeem omdat steeds meer goederen en diensten gratis worden. 'De dynamiek van concurrerende markten was de basis van het kapitalistisch systeem, maar door gratis aanbod valt de kracht van de markt weg. Economen kennen alleen modellen waarin de kosten worden teruggebracht, geen modellen waarin er geen kosten zijn.'


Muziek en vermaak zijn dankzij internet gratis waardoor een hele bedrijfstak is weggevaagd, de muziekwinkels zoals The Free Record Shop incluis. De kranten-, tijdschriften- en boekensectoren happen naar adem, omdat mensen hun informatie zo snel delen dat er geen verdienmodel tegen is opgewassen. Als zonnecellen en windmolens worden geperfectioneerd zal ooit ook energie gratis worden. En hetzelfde geldt voor gebruiksartikelen. Er zijn al duizenden 3D-printers die van weggegooid materiaal nieuwe producten maken. En het zal niet lang meer duren of iedereen heeft er thuis een staan. Ook onderwijs en zorg kunnen online gratis worden verkregen.


Maar de grootste bedreiging voor de markteconomie is volgens Rifkin het zogenoemde 'Internet der dingen' waarbij het wereldwijde web wordt gekoppeld aan allerlei apparaten. Mensen zullen dan big data en algoritmen kunnen gebruiken voor een superefficiënte levensstijl. Goederen en diensten worden door mensen gedeeld, zoals in een commune. Het aantal Amerikanen dat dankzij internet samen een auto heeft, is vorig jaar verdubbeld. Niet eigendom maar uitwisseling van goederen en diensten zal floreren.


In deze tijd, waarin nogal wat futurologen en economen de pessimistische gedachte hebben dat geen generatie het ooit meer zo goed krijgt als de naoorlogse babyboomers, is het nieuwe utopisme van Rifkin een verademing.


Alleen is er nog geen uitweg voor het mannelijke haantjesgedrag.


Reageren?


p.dewaard@volkskrant.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden