Analyse

Is Europa overgeleverd aan de Turken?

Rutte lijkt de vragende partij in de onderhandelingen met Davutoglu. Maar zo simpel is het niet.

Een Syrische vluchtelinge zoekt met haar kinderen beschutting tegen de regen op het Griekse eiland Pasas, waar ze na de overtocht per boot uit Turkije is aangeland. De Europese Unie dringt er bij Turkije op aan vluchtelingen tegen te houden.Beeld ap

Staat de EU met haar rug tegen de muur in de onderhandelingen met Turkije over de vluchtelingencrisis? En kan premier Rutte, in zijn rol van EU-voorzitter, vandaag in een vier uur durend gesprek met zijn Turkse ambtgenoot Davutoglu dus maar beter zijn mond houden over de belabberde staat van de mensenrechten in diens land?

Ogenschijnlijk lijkt de Nederlandse premier bovenal de vragende partij. Drie weken geleden verklaarde hij een flinke inperking van de vluchtelingenstroom 'binnen zes tot acht weken' na te streven. Om dat te bereiken is hij bovenal afhankelijk van Turkije. Dus lijkt het erop dat president Erdogan en diens rechterhand Davutoglu alle troefkaarten in handen hebben tijdens de intensieve gesprekken die met EU-leiders plaatsvinden. Dit weekeinde etaleerde Erdogan nog eens in zijn superieure onderhandelingspositie te geloven. Hij maakte zich vrolijk over de 'plotselinge paniek' aan Europese kant, terwijl Turkije de vluchtelingencrisis al jaren 'stoïcijns en met geduld' het hoofd biedt. Aanvullend bewijs leverden de notulen van een Turks-Europees overleg in oktober die maandag uitlekten. Erdogan beschimpte toen de hoogste EU-bazen, president Tusk en Commissievoorzitter Juncker, door te roepen dat hij hun geld niet nodig had en door te dreigen met 'het openen van de deuren naar Griekenland en Bulgarije'.

Helft van het verhaal

Maar Turkije-experts benadrukken dat de Europese afhankelijkheid slechts de helft van het verhaal is - de kaarten van EU-voorzitter Rutte zijn lang niet zo slecht als het lijkt. 'Turkije heeft Europa even hard nodig, om de vluchtelingencrisis in eigen land het hoofd te bieden', zegt Erdogan Aykac, docent internationale betrekkingen aan de Rijksuniversiteit Groningen. Turkije zit met zijn 2,5 miljoen Syrische vluchtelingen aan de grens van zijn opnamecapaciteit. Een gereguleerde, Europese afname - de Turken denken aan 500 duizend Syriërs - zou Erdogan goed uitkomen om de smeulende onvrede onder de Turken te temperen.

Geopolitiek en economisch zijn er ook goede redenen voor Turkije om de Europeanen te vriend te willen houden. Vrienden in de regio heeft Erdogan nauwelijks meer - met Israël, Egypte, Iran en Syrië zijn de verhoudingen in verschillende gradaties verstoord. En ronduit explosief is de relatie met Rusland. Dus kan Turkije het zich niet permitteren zich te vervreemden van zijn westerse NAVO-partners. Ook niet onbelangrijk met het oog op de Turkse welvaart: zowel voor de Turkse export als import is de EU de grootste handelspartner.

Wortel

Last but not least kan EU-voorzitter Rutte zijn gesprekspartner wijzen op de wortel die Turkije al eerder is voorgehouden: de afschaffing van de visumplicht. Meer nog dan de mogelijke luchtbrug van Syriërs naar Europa is dat een vooruitzicht waarvan gewone Turken, met al hun familieleden in Europese landen, blij kunnen worden. Voor Erdogan is dat een begeerlijk onderhandelingsresultaat. Vooralsnog heeft hij alleen de toezegging dat het proces om tot visumvrijheid te komen wordt versneld. Respect voor de rechtsstaat en de mensenrechten zijn nodig om Europees groen licht te verkrijgen.

Dat beantwoordt meteen ook de vraag of Rutte de mensenrechten zal bespreken met een volmondig 'ja'. Voor de begeerde visumvrijheid is nog altijd Europese instemming nodig, zo kan hij benadrukken, om er vervolgens op te wijzen dat de Turkse autoriteiten zichzelf geen dienst bewijzen met verslechterende mensenrechten. Hun excessieve strijd tegen alles wat zweemt naar oppositie tegen Erdogan, of die nu afkomstig is van journalisten, wetenschappers of Koerden, zal meewegen bij het oordeel over visumvrijheid, waar ook nationale parlementen zich tegenaan zullen bemoeien.

Groot respect

Rutte zal dat laatste niet op een dreigende toon uitspreken - er is hem alles aan gelegen de sfeer goed te houden. Vandaar dat hij vrijdag zei 'groot respect' te hebben voor de Turkse vluchtelingenopvang, terwijl hij de EU kapittelde: 'Europa heeft het in de afgelopen jaren wel fijn gevonden dat er ruim twee miljoen vluchtelingen in Turkije werden opgevangen en heeft daar maar weinig aan bijgedragen.'

Die bijdrage tekent zich nu af - de Italiaanse bezwaren tegen de Europese bijdrage van 3 miljard euro aan vluchtelingenprojecten in Turkije zijn van de baan. Daarnaast zal een onbekend aantal Syriërs gereguleerd naar de EU komen. Maar dan moet wel de illegale instroom sterk worden ingedamd. Dus bemoeit Rutte zich vandaag, net als Merkel maandag in Ankara op bezoek bij Erdogan, gedetailleerd met praktische zaken als kustbewaking en registratieprocedures. Het valt te vergelijken met de fase in de eurocrisis, waarin regeringsleiders zich over het functioneren van het Griekse kadaster gingen buigen. Door dit soort details tot Chefsache te maken, kan snelheid worden gemaakt, zo is de hoop.

Dat tempo moet leiden tot het doorhakken van knopen op de Europese top van volgende week donderdag. Of dat gaat lukken? Over en weer is er wantrouwen - de Turken voelen zich al decennia aan het lijntje gehouden over het EU-lidmaatschap, terwijl de Europeanen zich afvragen of de geringe voortgang sinds november berust op onwil. Van vertrouwen tussen de onderhandelingspartners is nauwelijks sprake, van gedeelde belangen des te meer.

Ontvang elke dag de Volkskrant Avond Nieuwsbrief in uw mailbox, met het nieuws van vandaag, tv-tips voor vanavond, en alvast zes artikelen uit de krant van morgen. Schrijf u hier in.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden