INTERVIEW

Is er nog mededogen?

Het klinkt ouderwets, misschien zelfs bijbels: compassie. Toch is er een beweging gaande die er stad na stad mee verovert.

Beeld Aart-Jan Venema

Deel 1: Het pleit

Was reclame een thermometer van de samenleving, dan zat het wel snor met die compassie van ons. Supermarkt Jumbo won onlangs de Gouden Loeki, prijs voor de beste reclame, met een tv-commercial die dwars tegen de tijdgeest in gaat. Daarin verricht hoofdpersoon Frank Lammers, op weg van supermarkt naar huis, een reeks van goede daden om vervolgens in groot welbevinden Kerstmis te vieren.

Compassie, een woord dat zich laat herleiden uit het Latijn, is dit jaar het thema in de Maand van de Spiritualiteit. Het is een begrip dat een spectrum aan synoniemen kent, variërend van medelijden tot ontferming. Pleitbezorgster Monica Neomagus kiest voor mededogen. 'In dat woord proef ik actie. En dat is wat compassie voor mij is, in actie komen.'

Dat is ook wat zij zelf deed, in actie komen. Neomagus is een van de initiatiefnemers van het Handvest voor Compassie. Deze stichting wil van compassie 'een lichtende en dynamische kracht' maken, zoals het in de statuten is vastgelegd. Ze meent te weten dat de bereidheid iets voor elkaar te doen, net als in dat reclamefilmpje, er wel degelijk is.

Het handvest vindt zijn oorsprong in 2008. De Britse theologe Karen Armstrong schreef niet alleen een boek onder die titel, maar bracht ook religieuze stromingen samen om dat idee van praktische naastenliefde statutair vast te leggen.

Bij de internationale verspreiding van dat handvest komt Monica Neomagus om de hoek kijken. Dat gebeurde tijdens een lezing van Armstrong in Amsterdam. Neomagus werkte destijds voor de Amsterdamse stichting Mozeshuis, dat van de aanpalende Mozes & Aaronkerk een centrum van engagement maakte. Een dag na de lezing zei ze tegen haar collega's: 'Hier moeten we wat mee.'

In het bijzijn van bevlogen bestuurders als Job Cohen en Herman Wijffels werd de Nederlandse versie van het handvest acht jaar geleden gelanceerd. Uit de tekst: 'Als product van onze wezenlijke afhankelijkheid van elkaar speelt compassie een fundamentele rol binnen menselijke relaties en bij een volwaardig mensdom.'

In de Nederlandse uitvoering werd nadrukkelijk een maatschappelijk perspectief gezocht. Neomagus: 'Ook in de economie kan compassie een leidend begrip zijn.' In 2016 reikte de stichting de jaarlijkse Compassieprijs uit aan Heilige Boontjes. In een Rotterdamse koffiebar worden probleemjongeren opgeleid tot barista en koffiebrander. Twee jaar eerder ging die prijs naar het Bredase Orion Lyceum dat als eerste school het handvest onderschreef. Leerlingen worden in hun onderwijs bewust gemaakt van hun verantwoordelijkheid in de samenleving.

Zelfvertrouwen

Omdat individualisme en leedvermaak 'de boventoont voeren', staat de Maand van de Spiritualiteit dit jaar in het teken van compassie. Rosita Steenbeek stelt in het bijbehorende essay vast dat compassie een van de weinige verbindend elementen is tussen religies en humanisme. Ze ging naar Lampedusa, het Italiaanse tussenstation voor vluchtelingen, om de praktijk daarvan te ervaren.

Op de site van de Maand van de Spiritualiteit wordt benadrukt dat compassie begint met zelfvertrouwen. 'Liefdevolle vriendelijkheid voor jezelf is de sleutel tot verbinding met de ander.' De Maand van de Spiritualiteit eindigt op 12/2.

Compassie heeft op die manier ook een plek gevonden in de gezondheidszorg. Geïnspireerd door de woorden van Armstrong richtte een groep medische studenten in 2010 Compassion for Care op omdat ze dat aspect misten in hun opleiding. Ook persoonlijke aandacht, zo is het idee, draagt bij aan het genezingsproces van patiënten. De stichting verzorgt nu cursussen om de gezondheidszorg daarvan te doordringen.

Maar het Handvest voor Compassie schoot de afgelopen jaren vooral lokaal wortel. Neomagus tovert 'Compassie in Gorinchem' te voorschijn, een boek waarin die gemeente laat zien hoe je als Gorkumer je beste beentje kunt voorzetten. Andere steden, zoals Groningen en Rotterdam, gaan officieel door het leven als 'Compassionate City'. Dat leidde onder meer tot stedelijke campagnes om de cohesie in de samenleving te versterken.

Leiden, ook Compassion City, bracht het al eens in de praktijk. In 2015 vond oud-zwemleraar Benno L., veroordeeld wegens pedoseksualiteit, onderdak in de stad nadat hij zijn straf had uitgezeten. Toen dat uitlekte, werd zijn appartement belegerd door boze buurtbewoners en actievoerders. Neomagus: 'Vervolgens klopte de burgemeester bij ons aan met de boodschap: ik heb compassie nodig. Een aantal mensen heeft zich toen om die man bekommerd. Dat is ook precies wat je moet doen, compassie tonen om te voorkomen dat hij in oude fouten vervalt.'

Landelijk heeft compassie nooit zo'n stempel kunnen drukken. Volgens Neomagus is dat min of meer bewust. 'We blijven bewust buiten de partijpolitiek. Stel dat het initiatief door GroenLinks wordt omarmd, dan zit je meteen in die hoek. Dat willen we niet.'

Maar de onbekendheid is ook een teken des tijds. De tegenstellingen zijn dusdanig groot, zowel politiek als maatschappelijk, dat mededogen er nogal eens bij in schiet. 'In principe leeft dat gevoel van verbondenheid nog wel, maar angst en schroom staan de uitvoering in de weg.'

De stichting is dan ook niet van plan compassie naar voren te schuiven als speerpunt in de aanstaande verkiezingscampagne. 'Politiek is belangrijk, maar niet zaligmakend. We zoeken liever aansluiting bij sociaal-maatschappelijke partijen. Compassie moet in eerste instantie een permanente onderstroom in de samenleving zijn.'

Maar Monica Neomagus rekent op betere tijden. Ze verwijst daarbij naar de draad van Ariadne, een mythe die houvast in periode van onzekerheid belooft. 'Het zijn allemaal golfbewegingen. Na oorlog zal vrede komen.'

Deel 2: de campagnes

Toen lijsttrekker Jan Roos van VoorNederland (VNL) op de radio hoorde over compassie dacht hij: vluchtelingenopvang, slachtofferindustrie, linkse dogma's. 'En dat de islam zo leuk is.'

Ruim tien jaar geleden ging premier Balkenende de verkiezingen in met de slogan 'Fatsoen moet je doen'. Zijn opvolger Mark Rutte heeft fatsoen voor de komende campagne gekortwiekt tot normaal. Daarmee wordt de potentiële kiezer individueel aangesproken, alsof er van onderlinge betrokkenheid geen sprake meer is. Is compassie, thema in de Maand van de Spiritualiteit, uit de politiek verdwenen?

Lijsttrekker Jesse Klaver van GroenLinks meent van niet. Integendeel zelfs. 'Bij ons is het een leidraad in het verkiezingsprogramma. Niet punt 12 of zo.'

Jan Roos.Beeld ANP
Jesse Klaver.Beeld ANP

In zijn politiek handelen denkt Klaver bij compassie allereerst aan zijn oma. Zij liet een vleugje Indonesië in hem achter. Het laat zich samenvatten als kassian, een Indonesisch woord dat raakt aan tolerantie. 'Elkaar de ruimte geven. Begrip hebben voor elkaar. Je moet het oneens kunnen zijn en toch met elkaar doorgaan.'

Als politiek uitvloeisel bestaat compassie voor hem uit medeleven. Klaver herinnert zich een manifestatie van zijn partij in 2015. Een man meldde zich bij hem, werkloos en inmiddels ook radeloos geworden in het doolhof op zoek naar nieuw werk. 'Hij deed er van alles aan, maar het lukte gewoon niet. In onze maatschappij is alle compassie met dat soort mensen verdwenen.'

Roos denkt bij compassie in eerste instantie aan christelijke politiek. Gert-Jan Segers, lijsttrekker van ChristenUnie, kan zich daarin alleen maar vinden. Hij roept het beeld op uit de Bijbel, van Bartiméus, de blinde man aan wie de wereld voorbij loopt. 'Alleen Jezus staat stil en heeft oog voor hem. Daar begint politiek voor mij, geraakt worden door leed en onrecht.'

Vijf jaar geleden zaaide het woord compassie nog grote verdeeldheid onder de christenbroeders van het CDA. Een voorstel om van compassie een richtsnoer te maken in het politieke handelen stuitte op verzet: te links, te soft.

Segers: 'Ik heb een jaar in Amerika gewoond en er kennis gemaakt met zogenoemde evangelicals, in politiek opzicht vaak rechtse christenen. Maar dat zijn mensen vol compassie. Alleen beperkt zich dat bij hen tot het persoonlijk niveau.'

Gert-Jan Segers.Beeld ANP

Voor hem zelf en ook voor Jesse Klaver begint het dus daarmee. Gert-Jan Segers vertelt van een ontmoeting met een Ghanese vrouw, slachtoffer van vrouwenhandel. 'Haar lege ogen zal ik nooit vergeten. Ik heb er om gehuild.'

De wetenschap dat in Ghana ooit Nederlandse forten stonden, van waaruit slavenhandel werd bedreven, vergrootte zijn motivatie. Samen met andere partijen nam de ChristenUnie het initiatief tot een wetsvoorstel waarin klanten van prostituees verantwoordelijk zijn, zodra ze weten van dwang en uitbuiting. 'Het was een lange en moeizame weg. Maar je houdt het vol door de blik van die vrouw.'

Als Jan Roos compassie voelt, dan is het met de Nederlandse belastingbetalers. Zij draaien op voor kosten die voortvloeien uit wat hij christelijke en linkse dogma's noemt. 'Maar wie zo denkt, wordt dan meteen compassieloos genoemd. Niets is minder waar. Onze partij wil graag vluchtelingen opvangen, maar dan wel kansrijke vluchtelingen.'

Roos vindt compassie een verraderlijk richtsnoer in de politiek. 'Wij willen Nederland vooruit helpen en houden ons verre van die slachtofferindustrie. Mededogen is zeer op z'n plaats wanneer het iemand slecht gaat. Maar het moet geen leidraad worden. In ons verkiezingsprogramma komt het woord compassie dan ook niet voor.'

Gert-Jan Segers: 'Politiek begint juist met compassie. Het begint met onrecht dat me raakt. Het is de benzine waarop ik als politicus functioneer. Het is politiek op z'n allermooist.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden