Opinie

Is er nog fascisme in Nederland?

Als Wilders ergens in is geslaagd, dan in het onschadelijk maken van het 'antifascisme', dat hij zonder scrupules voor eigen doeleinden gebruikt.

PVV-fractievoorzitter Geert Wilders tijdens het vragenuur in de Tweede Kamer. Beeld anp

Met 'De Verschrikkelijke Janmaat' heeft Joost Niemöller een goed boek geschreven. Even was ik bang dat het slechts marginaal aandacht zou krijgen, maar dat valt mee. Enkele recensenten lazen er een poging tot rehabilitatie in, maar dat is het geenszins. De auteur is zo verstandig geweest om zijn persoonlijke obsessies achterwege te laten en zich te beperken tot een feitelijke optekening van het wereldbeeld van Hans Janmaat en de reacties in Nederland op de Centrumpartij (later CD: de Centrumdemocraten).

Het beeld dat daaruit oprijst vraagt niet om eerherstel, al krijg je ook de indruk dat Janmaat zich gaandeweg steeds meer is gaan gedragen naar het verschrikkelijke beeld dat van hem is geschetst. Hij stierf in 2002, een maand na de moord op Pim Fortuyn, aan een verschrikkelijke ziekte. Bij de boekpresentatie in het Van der Valk-hotel in Wassenaar, waar Janmaat weleens koffie dronk en kort voor zijn dood met zijn partner Wil Schuurman is getrouwd, werd verteld dat hij in zijn laatste jaren compleet paranoia was.

Een trieste man dus, zoals ook de aanslag van 'antifa's' in 1986 op hotel Cosmopolite in Kedichem, waarbij Schuurman een been verloor, een trieste episode was. Iedereen is het er tegenwoordig wel over eens dat de manier waarop Janmaat werd verketterd geen hoogtepunt in de Nederlandse parlementaire geschiedenis was. En zeker niet van de media, die voorop liepen bij wat sinds Fortuyn 'demonisering' is gaan heten. Iedereen die het waagde om ook maar een kleine kanttekening te maken bij de massa-immigratie of de multiculturele samenleving werd als racist of fascist weggezet. Het boek staat op dat punt vol onthutsende details, waarbij menig centrumdemocraat een antifascistische baksteen door z'n ruiten kreeg en de politie niet thuis gaf. Rara, hoe kon dat? Goed dat Niemöller dat heeft opgeschreven, al is het niet echt nieuw en weet de (oude) journaille donders goed hoe de vork in de steel zat.

Joost Niemoller wil het beeld van Hans Janmaat nuanceren maar raakt het spoor bijster

Joost Niemöller wil het beeld van Hans Janmaat nuanceren maar raakt het spoor bijster, schrijft Jan Tromp in zijn recensie.

Hans Janmaat Beeld anp

Bon ton

We zijn nu twee decennia verder en in Nederland heerst een aanhoudende veenbrand tegen het establishment. We zijn blij dat de verstikkende politieke correctheid van vroeger, die zich uitleefde in het fijnmalen van een kleine man als Janmaat, voorbij is. Hoewel: wie goede antennes heeft, weet dat er nog steeds lijnen zijn waar je niet over mag, alleen liggen die nu anders.

Deels zijn de grenzen opgerekt en het is bon ton om een tikje incorrect te zijn. Het getuigt van gevoel voor de tijdgeest als je de zorgen van de mensen in het land die niet door de politiek worden gehoord deelt. Een beetje populisme moet kunnen. Je mag best zeggen dat immigranten zich aan onze samenleving moeten aanpassen, dat Marokkanen boeven zijn en dat de islam een gevaarlijke totalitaire ideologie is. Niet dat de PVV daarmee salonfähig is, onder het eerste kabinet-Rutte heeft ze bewezen dat niet te zijn. Maar waar Janmaat een fascist was, zegt bijna niemand dat van Geert Wilders, want dan beledig je al die mensen die in alle oprechtheid op hem stemmen. Gerry van der List, gerespecteerd commentator van Elsevier, vond hem zelfs een verrijking van de vaderlandse politiek.

Ook linkse politici, die altijd een slag achter liggen, zeggen veel van 'Fortuyn' te hebben geleerd. Ze weten nu dat je moet oppassen om gewone burgers voor fascist uit te maken.

Alleen Wilders noemt iedereen die hij niet lust fascist, van dhimmies in de linkse staatsmedia tot de haatzaaiers van het islamofascisme. Van het gevoel van verongelijktheid waar Janmaat zo klein door werd, heeft Wilders een kracht gemaakt. Waar het Kamerlid Wilders door de autoriteiten wordt beschermd vanwege een fatwa waardoor hij voor z'n leven moet vrezen, stond Janmaat - ook parlementariër - aan pesterijen en vervolging bloot. Als Wilders ergens in is geslaagd, dan in het onschadelijk maken van het 'antifascisme', dat hij zonder scrupules voor eigen doeleinden gebruikt. De paar intellectuelen die hem nog als fascist zien, klinken als zielige clichémannetjes die heel erg van gisteren zijn.

Schoolboekje

Maar is Wilders daardoor geen fascist? Volgens het schoolboekje zijn fascisten voorstanders van sterk leiderschap, met alleenheerschappij in eigen kring. Ze zijn buitengewoon nationalistisch, tegen vreemdelingen, tegen de parlementaire democratie ('nepparlement'), tegen links, demagogisch ('ons wordt de mond gesnoerd'), antikapitalistisch, anti-internationalistisch (anti-EU). Altijd verraden de elites (de grachtengordel) het eigen volk. Fascisten verheerlijkten geweld en waren tegen de Joden. Dat is nu anders, door de islam. Wilders is pro-Israël en het tijdperk van knokploegen is voorbij: de bezorgde burger is bang voor de straat. Maar onze vrijheidsleider trekt wel op met Marine Le Pen, het lieve gezicht van het Front National, dat uit de geest van Vichy is voortgekomen en critici voor landverraders uitmaakt. Laf? Integendeel: je moet maar durven.

In de tijd van de eenzame Janmaat verkeerde Nederland in permanente staat van alarm vanwege 'het fascisme'. Nu we eindelijk een echte fascist hebben (virtueel op 35 zetels), mag het niet meer zo heten.

Dirk-Jan van Baar is historicus.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.