'Is er bij u dan geen dokter in de zaal?'

Hoe vertaal je het kakofonische geschreeuw van deelnemers aan de Jerry Springer Show? Wat doe je met een Engelse woordgrap?...

Het is niet verwonderlijk dat aardig wat (aankomende) artsen zich uitgedaagd voelden door de vertaalopdracht van vorige week, uit de ziekenhuisserie ER. Een patiënt met hoofdletsel wordt onderzocht op eventuele verhoogde schedeldruk. Lawrence legt uit aan Carter: 'I scratch the thenar eminence. And I look for ipsilateral contractions of the muscles of the chin.' De 'thenar eminence' is de muis van de hand ofwel duimmuis. 'Ipsilateral contractions' zijn samentrekkingen van spieren aan dezelfde kant als waar de prikkeling wordt uitgevoerd.

Veel inzenders stelden zich de vraag of er nu wel of geen doktersjargon moest worden gebruikt. Marion Lips wilde het taalgebruik zo simpel mogelijk houden, 'omdat het programma een grotere doelgroep heeft dan alleen artsen en verpleegkundigen.' J. J. Jenniskens vond juist dat het 'medisch abracadabra' dat de ER-artsen spreken, in de vertaling tot uiting moest komen.

Dit is een dilemma dat bij het NOB heeft geleid tot een soort stille strijd. Neem de in ER zeer veel voorkomende term 'pulse-ox', een maat voor de verzadiging van het bloed met zuurstof. Vertaalster Nienke Groenendijk kiest consequent voor de corresponderende Nederlandse vakterm 'saturatie', maar eindredacteur Joost Corver vervangt dit woord even consequent door 'zuurstof'. Hij vindt potjeslatijn prima, maar wel met mate, anders komt de leesbaarheid in het gedrang. De vuistregel die hij aanhoudt is maximaal één 'jargonisme' per ondertitel.

Over de inzendingen van deze week zegt Corver: 'Veel goede oplossingen, maar niet één was de beste. Daarom hebben we de ideale ondertitel samengesteld: ''Ik prikkel de duimmuis en kijk of de homolaterale kinspieren samentrekken.'' Scratch mag ook letterlijk vertaald worden met krabben of krassen, en ipsilateraal in plaats van homolateraal is eveneens toegestaan. Omdat hier iemand pedagogisch bezig is - hij geeft aanschouwelijke instructie - laten we de ik-vorm staan.' De inzending van José Gaspar, 'Ik prikkel de handpalm en kijk of de ipsilaterale kinspieren contraheren', komt het meest overeen met de gekozen vertaling.

Kinderarts T. J. Herweijer schrijft Ondertitelaar!: 'Bij ziekenhuisseries verwonder ik mij nogal eens over de meest vreemde vertalingen. Is er (bij u!) dan geen dokter in de zaal?' A. Matser mailt: 'Wat vaak opvalt is dat vertalers / eindredacteuren geen medicus raadplegen.' Er gaat inderdaad weleens wat fout. Zo is in Chicago Hope 'He's spiking. - 101' ooit vertaald met 'Hij heeft hoge bloeddruk. - 101'. Geneeskundig geschoolden weten dat dit een onzindialoog is, want een bloeddruk van 101 is helemaal niet hoog, integendeel. De patiënt in kwestie had hoge koorts. En 101 is natuurlijk graden Fahrenheit, door de ondertitelaar om te rekenen naar Celsius. Gelukkig wist de eindredactie deze blooper te onderscheppen. Het vaste groepje vertalers dat al jaren ER voor zijn rekening neemt, is wel degelijk gespecialiseerd. Zij hebben allemaal minimaal een opleiding medisch vertalen gevolgd. Indien nodig vragen ze elkaar om raad en als een probleem onopgelost blijft, wordt alsnog een bevriende arts te hulp geroepen.

Deze betrekkelijk ideale situatie gaat niet op voor de gewone ondertitelaar, die ook regelmatig medische dieventaal voor zijn kiezen krijgt (denk maar aan alle ziekenhuis- en ambulancescènes in speelfilms en politieseries), laat staan voor de lezers van deze rubriek die geen medische achtergrond hebben. Trouwe inzenders die niet verstek wilden laten gaan, kwamen met oplossingen als 'Ik plaats de verloopnippel. Dan indexeer ik de inflatiecorrectie van de patiënt', 'Ik streel z'n ego en dan kijk ik of-t-ie lacht' en ('met 66 tekens binnen de limiet!') 'Een ogenblikje geduld alstublieft. De ondertiteling is uitgevallen'.

In How to Marry a Millionaire, een film uit 1953 met Marilyn Monroe, Lauren Bacall en Betty Grable (uitzending 1 november door de KRO) kijken de eerste twee rond in het nieuwe, dure appartement dat ze zojuist hebben gehuurd.

Bacall: 'Smooth, huh?' Monroe: 'Creamy.' Vertaal deze passage volgens de aangegeven indeling. Geen inkortproblemen deze keer - in totaal heeft u 40 tekens - maar vind maar eens twee woorden die passen bij twee chique New Yorkse tuttebellen uit 1953.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden