De bijeenkomst in het Mount Washington Hotel in Bretton Woods.

G20 75 jaar na Bretton Woods

Is er 75 jaar na ‘Bretton Woods’ in de internationale arena nog sprake van streven naar betere wereld?

De bijeenkomst in het Mount Washington Hotel in Bretton Woods. Beeld AFP

75 jaar nadat ruim zevenhonderd vertegenwoordigers van 44 landen bijeenkwamen in een hotel in het Amerikaanse Bretton Woods, lijkt van de toen heersende samenwerkingsgedachte weinig over.

Op 1 juli 1944, maandag 75 jaar geleden, sloegen Britse troepen bij Caen een Duitse tankaanval af. Bijna 6.000 kilometer verderop, in het gigantische Mount Washington Hotel in Bretton Woods, New Hampshire kwamen 730 vertegenwoordigers uit 44 landen bij elkaar om te praten over de economische orde na de oorlog. Het einde van de Tweede Wereldoorlog was een periode van intense gevechten, maar ook van een intens streven naar een betere wereld.

In Bretton Woods werden het Internationaal Monetair Fonds (IMF) en de Wereldbank opgericht. Bovenal werd Bretton Woods een symbool voor de wil tot internationale samenwerking. Na twee wereldoorlogen en een diepe crisis verlangden Amerikanen en Europeanen naar een stabiele en voorspelbare economische orde. Tijdens het slotbanket sprak de befaamde econoom John Maynard Keynes, leider van de Britse delegatie: ‘Als we op deze manier doorgaan zal de nachtmerrie waarin de meesten van ons een te groot deel van ons leven hebben doorgebracht voorbij zijn. De broederschap van de mensheid zal meer dan een frase worden.’

Na de financiële crisis van 2008 werd om een ‘nieuw Bretton Woods’ geroepen. Er kwam niets van terecht, want de wil tot internationale samenwerking is veel zwakker dan in 1944. Landen geloven steeds minder in vrijhandel en samenwerking waarvan iedereen beter wordt, betoogde Gideon Rachman, buitenlandcommentator van de Financial Times, in zijn boek Zero Sum World (2010). In toenemende mate zien de landen de internationale arena als een zero-sum game: wat de een wint, verliest de ander. De wereld is een koek en het gaat erom dat jij het grootste deel krijgt. ‘Als je zo’n boek schrijft, is het een beetje alsof je een dobbelsteen gooit. Je weet nooit zeker of de gebeurtenissen je gelijk zullen geven’, zegt hij. Rachman bleek een vooruitziende blik te hebben. Donald Trump werd president van de Verenigde Staten, zero-sum-denker bij uitstek. De Britten geloven dat ze beter af zijn zonder de Europese Unie. Overal ter wereld winnen nationalisme en protectionisme aan kracht.

Ik spreek Rachman in een bomvol Japans restaurant in Londen. Buiten lopen horden toeristen over de voetgangersburg van St Paul’s Cathedral naar de Tate Modern. Ik vertel Rachman dat hotelkamers zo schaars zijn dat ik 150 euro heb betaald voor een kelder zonder ramen in de sjofele buitenwijk Finsbury Park. ‘Dat stelt me gerust, zo slecht gaat het dus niet met Groot-Brittannië’, zegt hij lachend.

Allesomvattende catastrofe

75 jaar na D-Day en Bretton Woods lijken vrede en welvaart vanzelfsprekend. Het Verenigd Koninkrijk gelooft zich een experiment met Brexit te kunnen veroorloven. De herinnering aan de wereldoorlogen is een goed verhaal geworden, een morele vertelling. Jongere generaties hebben niet meer ervaren hoe een comfortabel bestaan kan worden bedreigd door een alomvattende catastrofe.

Voor mannen als John Maynard Keynes was dat heel anders. Hij werd geboren in 1883, in een tijd van grote economische en technologische vooruitgang. Sinds Napoleon had Europa geen grote oorlog meer gekend. Zijn optimisme sneuvelde in de loopgraven van de Eerste Wereldoorlog.

In 1919 was Keynes lid van de Britse delegatie die over het verdrag van Versailles onderhandelde. Hij walgde van de conferentie. De meeste deelnemers waren niet geïnteresseerd in een stabiel Europa, maar wilden slechts hun vijand, Duitsland, vernederen en verzwakken. Keynes voorspelde dat de hoge herstelbetaling Duitse wraakgevoelens slechts zouden aanwakkeren. ‘Nooit heeft het universele element in de ziel van de mens zo zwak gebrand’, schreef hij in zijn boek The Economic Consequences of the Peace.

‘Bretton Woods’ was niet alleen een reactie op de verwoestingen van de Tweede Wereldoorlog, maar ook op die van de Eerste Wereldoorlog. De fouten van 1919 mochten niet worden herhaald. Keynes en zijn tijdgenoten wilden een stabiel en geordend kapitalisme, omdat zij bang waren dat de liberale democratie anders omver zou worden geworpen door het communisme of fascisme.

Neoliberalisme

In de jaren zeventig stagneerde de verzorgingsstaat die zo sterk op de ideeën van Keynes was geënt. Als reactie kwam het neoliberalisme op. Geleidelijk aan werden de kapitaalcontroles, die in Bretton Woods waren afgesproken, losgelaten. Toen het kapitaal vrijelijk over de wereld kon worden geflitst, werd de macht van natiestaten over grote bedrijven sterk ingeperkt.

Inmiddels is ook de neoliberale droom van gelukzalige globalisering in diskrediet geraakt. Veel burgers verschansen zich het liefst in hun eigen land, desnoods achter muren. Gideon Rachman ziet drie krachten achter de zero-sum-wereld: toenemende ongelijkheid, de populistische revolte tegen immigratie en de opkomst van China. 

‘Ongelijkheid is het gemakkelijkst op te lossen. Zeker in een land als de Verenigde Staten kun je de belasting voor rijken en bedrijven verhogen’, zegt hij. ‘Migratie, dat zal de grootste kwestie zijn, niet voor de komende vijf, maar voor de komende vijftig jaar. Hoe ga je om met de verdubbeling van de bevolking van Afrika, zonder een populistische opstand te veroorzaken of van de Middellandse Zee een kerkhof te maken? Je zult toch een restrictief immigratiebeleid moeten voeren, anders word je vervangen door mensen die daarvan hun centrale kwestie maken.’

Ingewikkeld vindt hij de opkomst van China: ‘Willen we ons blootstellen aan de concurrentie van een land dat armer is dan wij, maar zeer gemotiveerd, tamelijk goed opgeleid, superenergiek en -hardwerkend?’

De wereld van ‘Bretton Woods’ bestaat niet meer. Anders dan in 1944 kunnen de Verenigde Staten andere landen niet langer hun wil opleggen. De angst voor het communisme is verdwenen, terwijl de herinnering aan twee wereldoorlogen vervaagt. Immigratie en de opkomst van Azië zijn nieuwe bronnen van onzekerheid die het verlangen naar een veilige haven, de natiestaat, versterken.

Wat aarzelend schetst Rachman een mogelijke uitweg uit de zero-sum-wereld. Hogere belastingen voor rijken en bedrijven, een restrictief immigratiebeleid, misschien een zekere bescherming tegen China en andere opkomende landen. Zijn voorzichtigheid is tekenend voor onze tijd. Anders dan in de dagen van Keynes zijn er weinig gedurfde initiatieven, weinig creatieve ideeën. ‘Ten tijde van Keynes was de werkloosheid 30 procent, nu 3 procent. En als je werkloos bent, ben je niet meteen berooid, zoals destijds’, zegt Rachman. ‘Het is waar dat elites tegenwoordig niet erg creatief zijn, maar de situatie waarmee ze worden geconfronteerd is ook veel minder alarmerend.’

Waar interessante en spraakmakende verhalen online en in de krant ophouden, gaat het Volkskrantgeluid verder. Wat is een zwart gat precies? En hoe gaat het eraan toe in tbs-klinieken? Onze verhalenmakers leggen het uit.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden